Siyaset Sosyolojisinin Temel Unsurları

Ahmet Yücekök


Söze ilk olarak siyaset bilimi ile siyaset sosyolojisinin tanımlarını yaparak girmek gerekiyor. Günümüzde siyaset sosyolojisi; sosyal teori ve sosyolojinin geniş kapsamlı olan ve ilkelerine dayanan ve sosyal yapılanmanın ürettiği siyaseti incelemeyi hedefleyen bir disiplindir. Siyaset bilimi de kuşkusu;: siyaasl yapılanmayı ve siyasal hayatı incelemeyi konu olarak ele alır. Fakat buna rağmen, siyaset bilimi, siyasetin bağımsız ve otonom bir olay olduğu görüşüne dayanan siyasal teorilere sıkıca bağımlıdır. Bugün her iki disiplin de birbirlerine giderek daha fazla yakınlaşmakta ve dayanmakta iseler de aralarındaki bazı ayrılıkları vurgulamak yine de mümkün olabilmektedir. Bu görüşleri şöyle sıralayabiliriz.1

A Sıyase; bilimi temelde meşru kurumlar ve liderler tarafından uygulanan ve kullanılan "iktidar" olayı ile ilgilidir. Siyaset sosyolojisi ise "siyasal gücün" daha çok gizli ve "nedensel" yapısı ile ilgilidir. Siyaset bilimi daha çok "yönetim mekanizması", "kamu yönetimi" gibi alanlarla ilgili iken. siyaset sosyolojisi toplumsal yapılanmanın niteliği, iktidar mücadelesinde gurup ilişkileri, toplumsal süreç ve fonksiyonlar üzerinde durmaktadır.

Siyaset sosyolojisi, iktidar oluşumunu ve siyasal yapılanmayı değişken bir olay olarak görür ve bu nedenle belirli zamanlarda ortaya çıkan değişik siyasal sistemlerin incelenmesine yönelir. Bu dununda siyaset bilimcilerinin ana suali "Bu siyasal sistem nasıl çalışır?" yaklaşımıyken, siyaset sosyologları "Bu siyasal sistem nasıl ortaya çıktı?", "Bu yapılanmadan kim kazançlı, kim zararlı çıkar? sorularını sorarlar.

Değişime verdikleri önem nedeniyle siyaset sosyologları, siyaseti bir "çatışma" alanı olarak görürler. Onlara göre "çatışma", "uyumsuzluk" "radikal tepki" siyasal sistemin işleyişinde kaçınılmaz olarak var olan unsurlardır. Siyaset bilimi ise daha muhafazakar bir değerlendirmeye tabidir. Çünkü' fiyasel, bilimcilerine göre siyasal ilişkiler daha çok "mutabakata" ve işbirliğine dayanan eylemlerdir. Bu nedenle siyasal bilimcinin öne sürdüğü birçok teori mevcut durumu meşrulaştıran açıklamalar olma durumunda kalmaktadır.

Siyaset sosyolojisi günümüzde belki en doğru ve gerçekçi anlamda "siyasalla toplumsalın karşılıklı etkitepki ilişkisi" olarak tanımlanabilir. Toplumun sosyal ve ekonomik konumu ve niteliklerinden kaynaklanan bir takım dürtüler, aracı siyasal kurumlar tarafından siyasetin oluştuğu alt ve üst düzeydeki yapılanmalara ulaştırılmakta, oradan da toplumu ihtiyaçları doğrultusunda biçimleyecek siyasal uygulamalar olarak tekrar topluma dönmektedirler. Bu karşılıklı etkilenme siyasetin toplumsal tabanını da ortaya çıkardığı için, biz bu zincirleme etkilenmenin analizine siyasetin sosyolojisi adını vermekteyiz.

Çatışma ve Uyum

Siyasal analizin belli başlı unsurları; siyasal iktidarın bölüşümü, otorite, etkinlik, siyasal değişi mve meşruiyettir. Toplumda iktidar sahipleri kimlerdir, bu iktidar ne tür mekanizmalardan geçerek uygulanır, hangi amaçla kullanılır, iktidar nasıl el değiştirir, güçlü nasıl güçlü olarak kalır, iktidarıu meşruiyeti nerede yatar, soruları siyaset sosyologu için temel yaklaşımlar olmaktadır.

Siyaset sosyologları bu soruların cevaplarım sosyolojinin iki ayrı ana yaklaşımı içinde değerlendirebilir ve orta boy teoriler denilen yaklaşımlar eld>; edebilirler. Sosyolojinin bu iki ana yaklaşımı ise, ilerdeki bölümlerde daha etraflı olarak görebileceğimiz gibi, özetle; yapısalgörevsel yaklaşımın "denge" ya da "mutabakatuyuşum" teorisi, ya da özellikle marxist analizin ortaya attığı "çatışma" teorisidir.

Uyuşumcu teoriye göre toplumsal sistem içindeki bütün unsurlar, insan vücudundaki tüm organlar gibi karşılıklı gereksinim, uyum ve dayanışma içindedirler. Birinin iflası bütün sistemin aksamasına yol açabilir. Böyle bir teorik yaklaşımda toplumsal değişimin açıklanması zor olmakla birlikte, imkansız da değildir. Uyumsuzluk gösteren unsur, teoriye göre yenüenmiş bir görev anlayışına sahip bir başka unsur tarafından elimine edilince, sistem yenilenmiş olarak uyumluluğuna devam edebilecektir.

"Çatışmacı" teoriye göre ise sistem birbiri ile çatışan, tezatlar oluşturan unsurlardan meydana gelmiştir. Bu bir "sınıf" ya da "guruplararası1' çatışma modelidir. Bu modelde unsurların "karşıtlığı" esastır ve toplum sürekli olarak bu sürtüşme nedeni ile yenilenir. Siyasal güç meşruiyetini baskı ile sağlar ve çatışma sonucu yeni bir siyasal güç baskı araçlarını, yani iktidarı ele geçirinceye kadar iktidarını sürdürür.

Toplumların yapılanmalarını, ve değişim mekanizmalarını tahlil için kullanılan bu iki ana yaklaşım içinde, üç ayrı teorik guruplaşmanın yer aldığını öne sürebiliriz.2 Bunlar sınıf tahlilcileri, pluralistler ve elitistlerdir.

Bunlardan "sınıf tahlili" yaklaşımı marxist siyaset sosyolojisinin temel unsurudur, iktidar değişiminin köklerini ekonomik düzenin yarattığı sınıf ve gurup çatışmalarında arar ve bu nedenle "Çatışmacı" toplum modelinin içinde yer alır.

"Pluralist" yani "çoğulcu" yaklaşımlar ise daha çok "uyuşumcu" model içinde görünürler. Geleneksel pluralism baskı gurupları yaklaşımına dayanır ve demokratik düzenin yaşaması için gönüllü kuruluşlar ve ikincil gurupların varlığını şart koşar. Günümüz pluralistleri ise "elit" kavramını da toplumsal çoğulculuk içine katmışlardır. Bu anlamda demokratik çok gurupluluk bir elit çoğulculuğudur. Bir başka deyişle elitlerin demokratik biçimde iktidar savaşı vermeleri olayıdır.

Üçüncü gurup teorik yaklaşım ise "elitist"lerin yaklaşımı olmaktadır. Geleneksel elitistler kitleleri mantıksız ve bilinçsiz olarak kabul eder ve elitlerin üstünlüğü ve işlevselliği üzerinde dururlar. Sadece elitlerin "uyumlu" olarak görev yapabildiği bir toplum analizi kuşkusuz dengeci ve uyuşumcu bir yaklaşıma girebilir. Çağdaş elitistler ise elitlerin varlığını sosyal yapılanmaya ve ekonomik nedenlere bağlarlar. Bu anlamda elitler de çoğulcu sistemde yer alan diğer sosyo ekonomik guruplardan başka bir şey değillerdir. Böyle bir yaklaşım da ise elitist teoriler "çatışmacı" modeller içinde daha kolaylıkla yer alabilirler.

Siyaset sosyolojisi "iktidar" incelemesini kişilerarası ilişkilerde değil, toplumsal düzeyde ele alır. Kişiler arası iktidar ilişkisi daha çok mikro siyasal davranış modellerinin ve siyaset psikolojisinin ele aldığı bir konudur. İktidarı ı toplumsal düzeyde ele alınması ise günümüzde sadece devletin "gücii ile ilgili olmamaktadır. Siyasal ve ekonomik kurumlar ve bunların oluşturduğu guruplaşmalar ister devletin elinde olsun isterse de özel girişimin, iktidar yapılanmasına yön veren unsurların başında gelmektedirler. Çağımızın modern toplumunda böylece iktidar oluşumunu ya da dağılımını etkileyen bir çok "birincil" ve "ikincil" gurup, çoğulcu toplumun yapısını oluşturmaktadır.

Modernleşmenin de belirli bir kriterini oluşturan bu çoğulculuk ilişkilerinin sosyosiyasal tahlili iktidarın nasıl oluştuğu ve kimler tarafından nasıl kullanıldığını açıklamak kadar üzerlerinde iktidar uygulanan unsurların da bu gücü neden ve nasıl kabullendiklerini ortaya koyabilmektedir.

 

SİYASET SOSYOLOJİSİNDE MUKAYESELİ YAKLAŞIMLAR

Siyaset sosyolojisinin ilgilenmekte olduğu diğer alanlar kadar siyasal sistemlerin kıyaslanması olayı da uzun bir entellektüel tarihe sahiptir. Ama kıyaslamak siyasal tahlile ampirik bir yaklaşım daha çok ondokuzuncu yüzyılın ürünü olmuştur. Çünkü ancak bu yüzyılda Avrupalı düşünürler yeni, yeni şu soruları sormaya başlamışlardı: Amerika Birleşik Devletlerinde demokrasi başarılı olabilecekmiydi? İngiltere'de aristokratik gelenekler ve demokratik eğilimler karşılıklı bir özveri dengesine girebileceklermiydi? Kıta Avrupasında bu denge şimdiye kadar neden hep başarısız olmuştur?3

Bu sorulara çeşitli cevaplar verilebiliyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nin feodal bir geleneği yoktu. İngiltere'nin merkezi ve mahalli güçler arasında kurduğu çok uzun tarihli bir denge ve karşılıklı özveri sistemi bulunmaktaydı. Amerika'nın gelişmesi, toplumun büyük kesimlerinin siyasal süreç içerisinde doğrudan rol alması ile mümkün olmuştu. Başka yerlerde tepeden buyrukçu devlet uygulamaları olan idari fonksiyonları, İngiltere'de ve Amerika'da, mahalli idarenin özerkliği geleneğine dayanan gönüllü kuruluşlar yürütmekteydi.

Siyasetin kıyaslamalı tahlili daha sonra Alexis de Tocqueville gibi düşünürler sayesinde daha sistematik bir hale dönüşmekle birlikte hala eklektik ve betimlemeci olarak nitelendirilebilir.

On dokuzuncu yüzyılda yalnızca Marxsizm kıyaslamalı siyasete sistematik bir teori getirebilmişti. Kısaca açıklamak gerekirse Marxizm kapitalist bir ekonomide demokrasiyi, burjuvazinin sınıfsal çıkarları ile özdeşleştirmekteydi. Serbest ticarete olan ilgi ve özlem serbest siyasal hayata olan ilgiyi de pekiştirmekteydi. Marxistler burada durmadılar; işçi sınıfı ciddi bir iktidar alternatifi olma yolunda yeterince örgütlendiğinde burjuvaların demokrasiye olan ilgileri ve sevgileri aynı ölçüde azalmaktaydı. Böylece, Fransa, Almanya, İtalya örneklerinde de görüldüğü üzere burjuvaların işçilrden korkmaları, demokrasi özlemlerinin üstüne çıkınca, demokrasiler kesintilere uğradılar. Böylece Marxist tarih şemasında artık demokratik kurumlar için mücadele burjuva sınıfından işçi sınıfına geçmiş oluyordu.

Fakat Marx'ın bu teorisini yaşatmak için başlıca kanıt olarak öne sürdüğü ülkede, İngiltere'da, işler böyle görünmedi. Ekonomik bakımdan en gelişmiş olan bu ülkede işçi sınıfı siyasal olarak en az radikal bir kimliğe bürünmüştü. Böylece radikalizm belki de ekonomik az gelişmişliğin bir sonucu olarak ortaya çıkmaktaydı. Buna dayanarak endüstrileşmekte olan toplumlarda değişen sınıf yapılanmasına belki de yeni yaklaşımlar gerekmekte, yeni toplumsal bağlılıkların, dürtülerin kaynakları aranmalıydı.

Kıyaslamalı siyaset sosyolojisinin çağdaş yaklaşımlarından biri de büyük kitle hareketleridir. Bu olayı yakalamak için bir çok siyaset bilimcisi tekrar siyasal sistemler ye bu sistemlerin yer aldığı toplumsal yapılanma ilişkilerine eğilme zorunluluğunu duymaktadırlar. Bazı teorisyenler ikincil gurupların yaygın bir biçimde yurttaşların emrinde olmadığı toplumsal bünyelerde totaliter diktatörlüklerin daha kolay kurulabileceğine dikkat çekmektedirler. Böyle gönüllü kuruluşların olmadığı toplumlarda kişiler yaygın bir "kitletoplumu" içinde siyasal sistemde rol ya da pay alamamakta ve sonuç olarak da hükümet ya da totaliter partiler gibi kitlesel örgütler karşısında çaresiz ve etkisiz kalmaktadırlar. AngloSaxon ülkelerinde bu tür gönüllü kuruluşların olması demokrasileri düze çıkarmış fakat Çarlık Rusyasında ve Hitler öncesi Almanya'da yeterince bulunmaması demokrasileri yaşatmaya yetmemiştir. Bu siyasal çoğulculuk teorisi bugün AngloAmerikan siyaset bilimcileri arasında oldukça popüler bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımın ana noktalarından biri de demokrasinin kuralları üzerinde olan "mutabakat" yani "consensus" dur. Rejime ait temel değerlerin paylaşılması ve bu konularda mutabakat sağlanmış olması, değerlerin ve inançların "çatıştığı" bir topluma kıyasla daha barışçı ve kalıcı çözümler bulunabileceğini ortaya koyabilir. En azından bir çok batılı siyasal bilimci bu görüşten hareket etmektedirler.

Siyaset sosyologları, farklı ülke ve toplumlarda siyasal hayat ve örgütlenmede değişiklikler yaratan faktörlerin neler olduğu sorusunu sürekli sormalıdırlar. Ya da belirli bir süreç içerisinde tek bir toplumda bu farklılaşmaları yaratan kurumlardan tutun, davranışlara kadar olan değişimleri etkileyen toplumsal faktörleri arayıp bulmalıdırlar. Çünkü bütün siyasal sistemler, aile sistemleri, endüstriel örgütler ya da bütün diğer toplumsal örgüt ve kurumlar, toplumsal yapılanmanın her unsuru ile karşılıklı etkitepki ilişkisi içindedirler. Bunlardan herhangi biri hakkındaki anlamlı bir bilgi, sistemin diğer unsurlarına da bilimsel bir ılışk tutacak nitelikte olacaktır.

 

DİPNOTLAR

Dr. A. Feride Acar, Notes on Political Sociology: Alternative Approaches to Power Distribution Department of Public Adminastration, METU, s. 3. Ibid., s. 7.

R. Bendix and Seymour M. Lipset, "Political Sociology", Current Sociology, Volume VI, Unesco, 1957, s. 97.

 

 

 

 


 


Ana Sayfaya Dönmek İçin Tıklayın 

  www.aymavisi.org  
 


 

 

 

 
 + Büyüt | - Küçült