Mantıkta Kavramların Çeşitli Gösterimleri

A. Kadir Çüçen


Kavramlar zihinde tasarlanan ifadeler olarak çeşitli durumlarda var olurlar. Çünkü kavram bir “şeyin” zihindeki tasarımı olarak tanımlanırken buradaki “şey” sözcüğünün anlamı önemlidir. “Şey” nasıl vardır? O halde, kavram zihindeki tasarım olarak çeşitli var olma durumlarına sahiptir.

a. Nelik, Gerçeklik ve Kimlik

Tümel bir kavram sadece zihinde bir tasarım olarak var olabilir. Buna kavramın neliği (mahiyet) denir. Nelik bir şeyin tasavvuru, ne olduğu, zihindeki izidir. Her kavram zorunlu olarak bir neliğe sahiptir. Çünkü her kavram düşünülen bir şey olarak zihinde kavranılan olarak vardır.

Eğer bu kavramın dış dünyada bir karşılığı varsa buna da o kavramın gerçekliği denir. Örneğin; hayvan kavramının bir neliği bir de gerçekliği vardır. Çünkü hayvan dediğimiz varlıklar, zihnimizin dışında gerçekten vardırlar. “Anka kuşu” kavramının bir neliği varken dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. Bu nedenle, bir kavramın zihinde düşünülmüş, tasarlanmış olması onun gerçekliğe sahip olmasını gerektirmez.

Gerçekliğe sahip kavramların, düşüncenin veya zihnin dışında belli bir varlıkla gerçekliği ortaya konulursa o kavramın bir de kimliği vardır. Örneğin “şu köpek” kimliğe bürünmüş ve gerçekliğe sahip bir kavramdır. Bir kavram sahip olduğu kimliğiyle diğer kavramlardan kendini ayırt eder. Gerçekliği olan her kavramın da bir kimliği vardır.

b. İçlem ve Kaplam

Kavramları ifade etmek ve ne anlama geldiklerini tanımlamak için “içlem” ve “kaplam”ın ne olduğu belirtilmelidir. Çünkü bir kavramın içlemi ve kaplamı o kavramın ne olduğunu vermekle birlikte diğer kavramlardan farklılığını da ortaya koymaktadır. Bu nedenle, bir kavramın içlemi ve kaplamı kavramların tanımlanmasına, diğer kavramlarla olan ilişkilerinin belirlenmesine, kavramların birbirlerine göre sınıflanmasına ve bölünmesine yardımcı olmaktadır.

Bir kavram ya ortak özelliklerini ya da içine aldığı bireyleri ifade eder. Bir kavram içine aldığı bireylerin ortak özelliklerini ya da bireylerin tümünü tanımlar. Bir kavram içine aldığı nesneleri ve varlıkları tamamen kapsıyorsa kavranılan tüm nesne ve varlıklara o varlığın kaplamı denir. Örneğin; canlı kavramı hayvan, bitki ve insanları tamamen kapsar. Bu durumda hayvan, bitki ve insanlar canlı kavramının kaplamıdır. Çünkü onun içinde yer alan bireyler, yani türlerdir. Eğer bir kavram işaret ettiği nesne ve varlıkların ortak özelliklerini belirtiyorsa buna o kavramın içlemi denir. Örneğin; hareket etmek, üremek ve beslenmek hayvanı, bitkiyi ve insanı canlı kılan ortak özellikler olması bakımından canlı kavramının içeriğini gösterirler.

Bir kavramın içlemi ve kaplamı ters orantılıdır. Kaplam arttıkça içlem azalır, içlem arttıkça kaplam azalır. Örneğin; “varlık”, kaplamı en geniş kavramdır; çünkü varlık var olan her şeyi içine alır. Fakat içlemi en azdır; çünkü kapsadığı şeylerin ortak özelliklerini veya niteliklerini belirlemek o kadar da zordur. Buna karşılık, “insan” kavramının içlemi çoktur; çünkü özellikleri geniş bir biçimde betimlenebilir. Sözgelimi, akıllı, düşünen, konuşan ve gülen olması gibi. Fakat kaplamı içlemine göre çok azdır. Çünkü onun içine aldığı nesne sayısı ’varlığa” göre yok denecek kadar azdır.


 

Aşağı

Varlık

Yukarı

doğru

Canlı

doğru

içlem

Hayvan

kaplam

artar

İnsan

artar

1. Kavramlar Arası İlişkiler

İki kavram arasındaki ilişki dört açıdan ele alınır: a. Bir kavram diğer kavrama eşit olabilir. İki kavramın eşit olmasına eşitlik denir, b. Bir kavram hiçbir şekilde diğeri ile ilişkiye girmez. Buna da ayrıklık denir, c. Bir kavram diğer kavramı kısmen kapsar. Buna eksik kapsama veya eksik girişim denir, d. Bir kavram diğer kavramı tam olarak kapsayabilir; buna tam kapsama veya tam girişim denir.

a. Eşitlik: (Akıllı = Düşünen)

İki kavram birbiriyle tam olarak örtüşüyorsa yani iki kavramın kaplamı ve içlemi aynı özelliklere ve bireylere karşılık geliyorsa bu iki kavram arasında eşitlik ilişkisi vardır. Örneğimizden anlaşılacağı gibi her akıllı düşünendir, her düşünen de akıllıdır.

İki kavramın bireyleri diğeri tarafından kapsanmıyorsa yani aralarında hiçbir ilişki

yoksa iki kavram arasındaki ilişkiye ayrılık denir. Örneğimizden de anlaşılacağı gibi kağıt kavramının hiçbir bireyi ile tavşan kavramının hiçbir bireyi ne birbirini içermekteler ne de ortak bir özelliğe sahiptirler.

c. Eksik Kapsama: (Kanatlı Kuş)

İki kavram arasında kısmi bir ilişki varsa, yani bir diğerinin bazı bireylerini içine alıp kapsarsa bu iki kavram arasındaki ilişkiye eksik kapsama denir. Bazı kanatlılar kuştur; fakat hiçbir zaman tüm kanatlılar kuş değildir. Burada sadece bir kısım kanatlıların kuş olduğu söylenmektedir.

İki kavramdan sadece biri diğerinin tüm bireylerin kaplıyorsa, yani bir kavram diğer kavramın içinde yer alıyorsa bu iki kavram arasındaki ilişkiye tam kapsama denir. Örneğin; canlı kavramı insan kavramını tamamen kapsamaktadır. Başka bir deyişle, insan canlı kavramının kaplamı içinde yer almaktadır.

Porphyrios’un Aristoteles’in kitaplarına bir kitap eklediği ve bunun da uzun yıllar Aristoteles’in kendi kitabı gibi değerlendirildiği daha önce söylenmişti. Porphyrios’un yazdığı kitabın adı İsagogidir. Bu kitapta Porphyrios beş tümelden bahseder. Kavramların en genel olanları arasından seçilen beş tanesine “beş tümel” denilmektedir. Aristoteles’in mantığına dahil edilen beş tümel şunlardır: a. Cins b. Tür c. Ayırım d. Özgülük (hassa) e. İlinti.

a. Cins

Ortak benzerlikleri, nitelikleri ve özellikleri içeren kavramları kapsayan bir genel kavramdır. Cins genel kavram olması nedeniyle altında türler sıralanır. “Cins, türün altında sıralandığı şeydir... bu anlamda cins, gerçekten ona bağlı olan bütün türler için bir çeşit ilkedir ve kendi altında sıralanmış bütün bir çokluğu da içermiş görünmektedir.” Örneğin “varlık” genel kavram olarak cinstir; çünkü varlık cinsinin altında ortak özelliklere sahip değişik türler vardır.

Cinsler yakın ve uzak cins olmak üzere ikiye ayrılırlar. Bir kavramın hemen altında yer alan kavrama yakın cins, uzağında yer alan kavrama uzak cins denir. Aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi hayvana göre canlı yakın cins olurken maddi varlık uzak cins olmaktadır.

Cinsler birbirlerine göre de sıralanması bakımından ayrıca üst cins, orta cins ve alt cins olarak ayrılabilir. Üst cins varlıktır. Orta cins canlıdır. Alt cins ise insandır.

b. Tür

Bir cinsin altında bazı özellikleriyle sıralanmış ve aynı zamanda cinsin bazı özelliklerini taşıyan genel kavramdır, “...verilen cinse bağlı olan şeye tür denir... Tür, cinsin altında sıralanmış olan ve cinsin Özsel olarak kendisine yüklenmiş olduğu şeydir.’,[11] Varlık cins ise canlı veya cansız tür olmaktadır. Türler “Bunlar nedir?” sorusuna verilecek yanıtla da birbirinden ayrılırlar. Örneğin; “At, kuzu, köpek ve kuş nedir?” denildiğinde verilen yanıt bunlar "hayvandır". Burada hayvan tür olmaktadır.

Bir cinsin altında sıralanan türlerin cinsle olan ilişkisinin durumuna göre türler yakın ya da uzak tür olarak sınıflandırılır. Örneğin; “Varlık” cinsinin altında bulunan "maddi olan" ve “canlı” kavramları, varlığın türleridir. Fakat “maddi olan” “varlık” cinsinin hemen altında sıralandığı için yakın türü, "canlı” ise uzak türü oluşturur.

Bu nedenle, cinsle tür arasında çok sıkı bir ilişki vardır. Tür cinsin kaplamı içinde yer alır. Tek bir terim kendi başına ne cins ne de türdür. Ancak iki terim kaplamları bakımından karşılaştırıldığında cinstür ilişkisi ortaya çıkar. Kaplamı az olan kavram tür olur. Kaplamı çok olan kavram ise cinstir. Buradan çıkan sonuç şudur: cinsin kaplamı geniş içlemi azdır; cinse göre türün kaplamı az, içlemi çoktur. Cinste olmayan bir özellik türde de olmaz. Türde olan şey, cinste de olur. Cins kapsayan tür ise kapsanandır.

Ayrıca tür kavramları özel tür ve göreli tür olmak üzere ikiye ayrılır. Özel tür kendi altında başka türü olmayan türdür. Örneğin; “insan” türü kendi altında başka türe sahip değildir. Göreli tür aynı zamanda cins de olabilen türdür. Örneğin; “canlı” kavramı, altındaki “duygulu” kavramına göre cins, üstündeki “maddi olan” kavramına göre de türdür.

c. Ayrım

Her tür bağlı olduğu cinsin bazı özelliklerini taşıdığı gibi ondan farklı, yani cinste olmayan bazı özelliğe de sahip olmasına ayrım denir. Başka bir deyişle, cinsi ve türü birbirinden ayıran ana özelliğe ayrım denir. Örneğin; inek, balina, köpek ve kurt “memeliler” kavramının türleridir. Balina bir memeli olmasına rağmen inek, köpek ve kurttan farklıdır. Bu farka ayrım denir. “Bir şeyi başka yapan ayrımlara göredir ki, cinsler türlere ayrılır ve cins ile bu çeşitten ayrımların birleşmesiyle tanımlar oluşur.’

Türü yakın cinsten ayıran özelliğe yakın ayrım, uzak cinsinden ayıran özelliğe uzak ayrım denir. Örneğin hayvanın yakın ayrımı hareket etmesi uzak ayrımı ise canlı olmasıdır.

d. Özgülük

Türün ayrımdan kaynaklanan zorunlu özelliklerine özgülük denir. Türü cinsten ve diğer türlerden zorunlu olarak ayıran özelliklere özgülük veya hassa denir. “Özgülük” terimi sadece türe ait olan ayrım için kullanıldığında türsel ayrım denir. Örneğin; insanın akıllı, düşünen ve konuşan olması gibi nitelikleri insan türünün zorunlu özgülükleridir.

e. İlinti

İlinti bir tür özelliktir; fakat bu özellik o nesneye veya türe zorunlu olarak verilmemiştir. Eğer bir varlığın olması veya olmaması için bir özellik zorunluluk içermiyorsa ona ilinti denir. Örneğin insan olmak için ayakta durmak veya oturmak gerekmiyor. İnsan olmak için saçların gür olması veya saçların dökülmüş olması gerekmediği için bu özelliklere ilinti denir. Kısaca; varlığın zorunlu olmayan özelliklerine ilinti denir.

Yukarıdaki tablodan anlaşılacağı gibi cinste bulunan tüm özellikler altında sıralanan türde de vardır. Örneğin; canlı cins olduğunda onun türü olan hayvan da canlıda olan tüm özellikleri taşır. Diğer yandan, cinste olmayan bir özellik türde de olmaz. Yine tablo yakın cins ve uzak cins ayrımın gösterdiği gibi üst, orta ve alt cins ayrımını da göstermektedir. Cins ve tür ayrımı kavramların içlem ve kaplamlarıyla da çok yakından ilişkilidir. Türe göre daha genel kavram olan cinsin kaplamı da türden fazladır; fakat türün içlemi cinsin içleminden daha fazladır. İçlem ve kaplam arasındaki ters orantıyı tabloya bakarak elde edebiliriz.

 

 

 


 


Ana Sayfaya Dönmek İçin Tıklayın 

  www.aymavisi.org  
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 + Büyüt | - Küçült  
Felsefe