Bat Felsefesi Dnrleri (Kronolojik Tablo)
 

 

FLOZOF

DOUM   

LM

KKEN   

DNEM   

    KATEGOR

ANAHTAR KAVRAMLAR

NEML ESERLER

FELSEF ZELL ve/veya FADE RNEKLER

1

HOMEROS

-800!

-700!

Smyrna

(zmir)

Antik a ncesi

Mitoloji

nsancl Tanrclk

lyada Odysseia

Aristotales'e gre ilk dnrdr.Antik dnem Anadolu ve Yunanistan'nda halk lyada ve Odysseia'y ezbere bilir, canl bir ansiklopedi gibi iinde tard. Askerlik, tp, teknoloji, hukuk, din bilgilerinin tamamnn kayna bu kitaplard. lahi erkler olarak Su ve Topra ne karmtr.

2

HESIODOS

-700!

-620!

Yunanistan

Antik a ncesi

Mitoloji

Dzen Tanrclk

ler ve Gnler Teogonia

lk eserinde dnemin iftilik hayat detaylarn didaktik iir anlayyla veren ozan, ikinci eserinde Evren, insan ve tanrlarn douu zerine younlamtr.

3

THALES

-624

-546

Milet (Aydn)

Antika

Felsefesi

Doa Felsefesi

on Felsefesi, Doalclk, Etik, Metafizik, Astronomi

Herodot araclyla kulaktan dolma

Bernard Russel'a gre Felsefe kendisiyle balamtr. Maddenin ilk esinin "su" olduu kansna varmtr. Thales hem suyu ana madde olarak dnmesi hem de doay olgular birletirerek aklamaya almas bakmndan nemli olmutur. Doa olaylarnn nedenlerini insan biimli Tanrlardan ok doann iinde aramtr. Mitolojik aklamalar ile ussal aklamalar arasnda bir kpr kurmutur.

4

ANAKSIMANDROS

-610

-546

Milet (Aydn)

Antika

Felsefesi

dealizm

Doalclk, Geometri, Metafizik, Astronomi, Cografya

Diogenes Laertus araclyla

Anaksimandros arkhe kavramyla duygusal verili olan aarak hedefi belli olan bir ynde metafizik bir kavrama doru ilk adm atmaktadr. Arkhe olarak niin sonsuz'u (Apeiron) setiini de bilmektedir. Anaksimandros'un Apeiron'nu ile Platon'unun idealarna giden yol almtr. Astronominin kurucusu saylr.

5

PYTHAGORAS

-580

-504

Gney talya

Antika

Felsefesi

Doa Felsefesi, Rasyonalizm.

Matematik, Metafizik, Etik, Mzik, Siyaset

Yazl eseri bulunmamaktadr.

En iyi bilinen nermesi, kendi adyla anlan Pisagor nermesidir. "Saylarn babas" olarak bilinir. Pisagor ve rencileri her eyin matematikle ilgili olduuna, saylarn nihai gerek olduuna, matematik araclyla her eyin tahmin edilebileceine ve llebileceine inanmlardr. "Evren bir say uyumudur" der ve ilk ilke olarak 'say' y gsterir. 'Mathematalar' olarak isimlendirdii bilimlerin at ad, Matematik kelimesinin k noktasdr.

6

HERACLEITOS

-540

-480

Efes (zmir)

Antika

Felsefesi

Rasyonalizm Ontoloji

Deneyd

Doa

Deneyd felsefenin ilk dnrlerinden biridir. Logos retisiyle Hristiyanlnn mentrlerinden biri olmutur. "Btn eylerden bir ey, bir eyden btn eyler." nosyonunu ortaya koyar ve her eyin kartlarn kavgasndan ortaya ktn ne srer.

7

PARMENIDES

-540

-450

talya

Antika

Felsefesi

dealizm Rasyonalizm Determinizm Ontoloji

Metafizik, Tanrclk, Aklclk

Yazl eseri bulunmamaktadr.

"Evrende deien hibir ey yoktur. Gereklik, yani Varlk, mutlak anlamda Bir'dir, kalcdr, sreklidir, yaratlmamtr, yok edilemez; o ezeli ve ebedidir; onda hareket ve deime yoktur." diyerek Rasyonelizm ve dealizm akmlarnn olumasna katkda bulunmutur.

8

ANAXAGORAS

-500

-428

Atina

Antika

Felsefesi

Doa Felsefesi

Bilincilik

Doa zerine

Akl ve ruh ikiciliini balatr ve "An, evrenin dzenleyicidir." der. Evren her eyin her eyle tam bir karm durumunda olduu bir balang noktasndan hareketle meydana gelmitir. Anaksagoras evrenin bu balang durumuna lk Karm adn verir. Bu lk Karma evreni meydana getirecek olan hareketi verdiren Noustur. Nous akll, dzenleyici, dzen verici bir ilkedir. Bundan dolay o, her eyin her eyle bir arada bulunduu bu karklk durumunu bir dzene sokmutur:

9

EMPODECLES

-490

-430

Sicilya

Antika

Felsefesi

Doa Felsefesi

Element, Varlk, Duyuculuk

Doa zerine

Havann ayr bir tz olduunu deneysel olarak kantlam, merkez ka kuvvetini ksm olarak izah etmitir. Nefes almann mekanii ile gne tutulmasnn mekanii hakkndaki savlar, ay'n yansyan kla parldadn, bitkilerde cinsiyetin olduunu ve Dnya'nn kre biiminde olduunu ileri srmesi ile n bir yerden bir yere gitmesi iin zaman gemesi gerektii konusundaki szleri bilim adam ynn gsterir. Kann, insan hayatnn ana taycs ve dnmenin merkezi olduunu syler. Empedokles'e gre; temel eler kanda, en olgun biimde bir araya gelmilerdir. nsann tm yetenekleri ise bu karmn olgunluuna baldr.

Dini adan Pisagor'cudur. "Orpheic" retiden de etkilenmi ve Tanr olduunu iddia edip, bunu kantlamak amacyla Etna yanarda kraterine atlayarak lmtr.

10

PROTAGORAS

-485

-411

Yunanistan

Antika

Felsefesi

Doa felsefesi, Sofizm

Bilgicilik, Agnostizm, Sanlar

Tabiat ve Yokluk zerine

"yiyi ktden kesinlikle ayramayz." diyen dnr Genel bir iyilik ya da ktln olmadn, iyinin ya da ktnn saysnn yaayan insanlar kadar olduunu sylerek her eyin greceli olduu ngrmtr ve ona gre "nsan" her eyin lsdr.

11

ARISTIPPOS

-485

-336

Libya

Antika

Felsefesi

Hedonizm

Hedonizm Bireseycilik

Gnmze

ulaamamtr.

Acdan kanan ve akla ya da llle dayal dorudan hazz temele alan bir ahlak retisi gelitirmitir. O'na gre haz veren ey iyi, haz vermeyen ktdr. nsan sadece kendi yaad hazz bilebilir. Bakalarnn hazzn bilemez.Bu nedenle evrensel ahlak yasas yoktur.

12

GORGIAS

-483

-375

Yunanistan

Antika

Felsefesi

Sofizm

Nihilizm

Yokluk zerine, Helen'e vg

Nihilizm'in ilk iaretlerini veren dnr, "Hibir ey yoktur, varsa bile insan iin kavranlamaz, kavranlsa bile bakasna anlatlamaz." diyerek kinizmin yolunu amtr.

13

ASPASIA

-470

-401

Aydn Milet

Antika

Felsefesi

Sofizm

Tragedya Eletirisi

Pelopones Savalar Konumas

Sokratikler Aspasia'yi bambaka bir ekilde betimler. Onun ok iyi bir felsefe hocas olduu yazldr. Xenephon, Socrates'den Anlar adl yaptnda ondan sayg ile sz eder. Aspasia boylesine kart ular arasnda, hem konuma sanat hem de ok iyi derecede felsefe bilgisi olan, zgr ruhlu bir kadn olarak her zaman tutarl davranlarna devam etmitir. Perikles'in politikas zerinde byk etkisi olduu ve onun baz konumalarn yazd yazldr. Baz bilimadamlar Aspasia'nn iyi ailelerin gen kadnlar iin bir akademi atna ve hatta Sokratik yntemi bulduuna inanr.

14

SOCRATES

-468

-400

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Rasyonalizm dealizm

Diyalektik, Bilgicilik (Sofizm)

Ardllarnn eserleriyle

Bat felsefesinin dnm noktas olarak grlr ve Konfys ile birlikte byk tlerin en by olarak kabul edilir. "Kendini bil." dedikten sonra "Kesin olarak hibir geree varlamaz." kanaatindedir der ve Bilginin "erdem" olduunu iaret eder. Kiilerin bilmedikleri iin kt olduklarn ne srer.

15

DEMOCRITOS

-460

-370

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Ampirizm

Atomizm, Uzak Yldz Teorisi

Gnmze

ulaamamtr.

"Atomos" kavramn ortaya atarak Atomun isim bulucusu olmutur. Blnemeyen zdek -zlerin z- fikrini savunur. Bu bak asyla zdek su hava ate toprak gibi kompleks kavramlardan kmtr.

16

THRAYSMAKHOS

-459

-400

stanbul

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Sofizm

Doaclk, Erdem, Eitlilik

Gnmze

ulaamamtr.

Doa-Yasa ztl zerinde duran sofistlerden biridir. Ona gre insanlar arasndaki elitsizlik doaldr ve doas itibaryla gl olan zayf olan ynetmelidir. Bu anlayfl, Platon tarafndan, adalet glnn iine gelendir (Devlet, 2011: 338c) biiminde ifade edilmektedir. Dnre gre "Erdem, glnn iine gelendir." Toplumu gllerin ynetmesi doa kurallarna uygundur. Hak ettiimiz ey, zor kullanmaktan domutur. Haklyla haksz kanunlar ayrr, kanunlar yapanlarsa gllerdir.

17

ANTISTHENES

-444

-368

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Kinizm

Kanaatkarlk, Erdem, Doalclk

Gnmze

ulaamamtr.

"Kyon" kknden gelen kinizm'in kurucusudur. Kyon'un anlamlarndan biri de kpektir. nsann gayesinin mutluluk olduunu bunun iinde her trl keyiften uzak durulurak doadaki gibi yaamann erdemli olduu kansna varmtr. Doasal bir yaay tercih ederek kiniklerin hristiyanl hazrladklar ne srlmektedir.

18

PLATON

-427

-347

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Rasyonalizm, dealizm, Ontoloji

Objektif dealizm

Devlet Sokrates'in Savunmas

Platon'un felsefesini, be nemli kuram ierisinde toplamak mmkndr. Bunlar, bilgi, idealar, ruhun lmszl, evrendoum (Cosmogonie, Cosmogony - Evren'in oluumunu inceleyen bilim dal) ve devlet ile ilgili kuramlardr. Platon, btn yaam boyunca hocas Sokrates'den edindii ilham ile gerek bir ahlak olarak kalm, tm bu kuramlar, etik arlkl grlerle irdeleyerek gelitirmitir. "Gerek olan nesneler deil kavramlar ve genellerdir." diyerek dealizm'in kken dnrlerinden biri olur. Maddelerin birer glge olduunu ileri srer.

19

ARISTOTLE

-385

-322

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Rasyonalizm Ontoloji

Mantk, Etik

Organon, Kozmos zerine, Fizik, Magna Moralia

Mantk'n doru dnme kurallar olduunu erevelendirip ansiklopedik bilginin nemini ne karr. Bu durum kendisinin Mantk kavramnn kurulmasn salar. "Grnenden grnmeyene bakp aratrmal (tmevarm), ama bulduumuzda da grnmeyenden grnene bakp dorulamalyz (tmden gelim)" diyerek; Dnce-Doa-Bilim diyalektiini kurar.


 

20

ARETE

-370?

-300?

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Doa Felsefesi

Doa Tarihi, Etik, Eitim

Kadnlarn Mutsuzluu zerine, Olimpos Da zerine, Arlar zerine

Arete, Aristippos' un bilgin kzdr. Milattan nce IV. Yuzylda yaamtr. Babas sayesinde felsefe, doga retisi ve doa tarihi de grmtr. Bunun yann da Aristippos ona en iyi temel ilkeleri de retmitir. Her eyden nce onu lszl aalamaya altrmtr. Arete , Grekce erdem demektir. Arete, ald eitimin ardndan, uzun yllar Atina'da dersler vermitir. Bir cok yazs gnmze kadar gelmitir.

21

HIPPARCHIA

-360

-280

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

dealizm

Etik, zgrlk, Eitlik

Diogenes'in yazd biyografisi araclyla

Dnyann zgrl savunan ve zgr yaan ve ayn zamanda filozof olan ilk kadn olarak grlr. Hipparchia Yunanl olan, olmayan btn kadnlara haklarn savunmalarn, cesurca konumalarn ve dncelerini sylemelerini, kendi sevgililerini ve/veya elerini kendilerinin semelerini anlatm ve yllarca bunun icin uramtr. Toplumdan gelecek btn erkek iddeti ve tacizi, adaletsizlii iin kar koymaya armtr kadnlar. Onun esas stnde durduu konular ve danmanlk yapt alanlar evlilik, hastalklar ve zntler ve len kiilerin ardnda kalanlarn mahrumiyetleriydi. Bu alanlarda pek cok almalar yapm ve sorunlar zmtr.

22

PHYRRHON

-365

-275

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Ontoloji

phecilik

rencisinin iirleriyle

Bilgi sorununu sistematik olarak inceleyen ilk phecilerdendir. pheciliin kurucusu olarak grlr. Yzyllar sonra Kant retisinde biimlenecek 'bilinemezcilik' antik dnemde Pyyrhon'un phecilii olarak ortaya kar. Kant haricinde bu nosyon Descartes, Hume ve Comte gibi bir ok dnrde etkileyecektir.

23

EPIKUROS

-341

-270

Yunanistan

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Ampirizm

Atomculuk, Nihilizm, Materyalizm

Gnmze yazm olduu mektuplar ulaabilmitir.

Epikuros bir ahlak felsefesi gelitirmitir ve felsefenin ana dncesi mutluluktur (eudaimonia). Temel amacn mutlulua ulamak olduunu belirtir. Felsefenin grevi de buna gre belirlenmitir, insann mutlulua giden yolunu aratrmak. Klasik felsefenin soyut tartmalaryla Epikuros bu hedefin dnda ilgilenmemitir. nsanlara gerekli olan tek bilimin mutlu yaama bilimi olduunu dnmtr. "lmden neden korkuyorsunuz ki, siz varken o yok, o varken de siz olmayacaksnz." demitir.

24

ZENON

-336

-264

talya

Antik Klasik Yunan Felsefesi

Rasyonalizm

Diyalektik, Usuluk

nsan, Cumhuriyet, Varlk, Btne Dair

Zenon mantk ve matematiin gelimesinde nemli rol oynayan paradokslar sonsuzluk ve sreklilik kavramlarnn aklk kazanmasna dein zmsz kalmtr. Zenon'a gre gerek olan her ey maddidir ve ate evrendeki en yksek varlk trdr. "Doaya uygun olarak yaamal" diyen Zeno Paradoksal yaklamlarla dnemin dnce corafyasnda yer bulmu. ntihar ederek hayatna son vermitir. "Sonlu, sonsuza blnebilmekle sonsuz olmaz." der.

25

MARCUS CICERO

-106

-43

Roma

Antik Klasik Yunan Felsefesi

dealizm

dealist Aklclk, Etik

De republica

Hemen hemen btn Yunan felsefesini Romallara tantmtr. Bu bakmdan Roma Stocalnn ncs olarak kabul grr. "Tek gerek kanun doru akldr, ve o da btn varlklarda bulunan deimez ve yokolmaz bir gtr." diyerek Yunan Stoacalnn stne yeni bir eyler ekleyememitir.

26

ANNEUS SENECA

3

65

Roma

Antik Klasik Yunan Felsefesi

dealizm

Doaclk, Etik

Lucilius'a Mektuplar

Ruhun lmszlne inanarak teolojik bir yaklam gstermi, br taraftan zellikle Doa bilimi bakmndan Yunan stoaclarnn devam olan Roma stoaclna yeni katklarda bulunmutur.

27

EPIKTETOS

50

130

Roma

Antik Klasik Yunan Felsefesi

dealizm

Ahlaklk, Etik

Dnceler-Sohbetler

"Bilgelik elimizde olan ve olmayan eyleri bilmek ve ona gre davranmaktr." demi, efendisinin oynad sakat baca krlnca "oynama krarsn, demedim mi!" demitir.

 

28

 

PLOTINUS

 

203

 

270

 

Msr Roma

Antik Klasik

Yunan

Felsefesi

 

Ontoloji

Yeni Platonculuk Metafizik Mistizm Nous

 

Enneadlar

 

"Erdeme, tanrya benzemeye almakla ulalr, insann amac tanrya benzemek olmaldr." der. Dncelerini yazmaya 50 yanda balamtr.

29

AUGUSTINUS

354

430

Kuzeybat

Afrika

Ortaa

Felsefesi

Siyaset Felsefesi

Devletilik Hristiyanclk

tiraflar, Tanr Devleti

Augustinus yaamn tiraflar adl nl kitabnda, Tanryla konuma ve gnah karma formlarnda anlatmtr. En ok nem verdii konu, insann kendini aratrmasdr. Hakikatin insann iinde olduunu savunur. Devleti Tanrnn yeryzndeki temsilcisi olarak tanmlar.

30

SCOTUS ERIUGENA

833

880

rlanda

Ortaa

Felsefesi

Skolastik dealizm

Dogmatizm

Yazg zerine, Dogmann Paylalmas zerine

Eriugena'ya gre doann, birbirinden ayr olan, drt anlam vardr. nce yaratlmam olan, fakat kendisi yaratan doa, yani "Allah" vardr. Eriugena yaratmay Yeni Efltunculuktaki gibi anlar. "Tanr salt yokluktur, sonsuzdan gelip sonsuza giden sr'dr" diyen dnr. Skolastik anlayn kurucusudur. "Varlnzdan kukulanmayn, dndnz iin varsnz." diyerek Descartes'a ncl bir cmle kurmutur.

31

THOMAS AQUINAS

1224

1274

talya

Ortaa

Felsefesi

Etik

Skolastik Hristiyanlk Dogmatizm

Varlk ve z zerine

Aquina'l Thomas, ncelikle metafizikle teoloji, aklla inan ya da arasnda bir ayrm yapmtr. Buna gre, yalnzca doal akln na dayanan, inancn doast olmadan, salt insan akl yoluyla bilinen ilkeleri kullanan metafizikte, filozof duyusal varlklardan, deneyin dnyasndan hareket edip, akl yoluyla Tanr'ya ykselir. Aristo kkenli Hristiyan skolastik akm temsil etmitir. radenin zorunlu olarak iyiye, ehvetin ktye gideceini ileri srmtr.

32

JOHN DUNS SCOTUS

1270

1308

skoya

Almanya

Ortaa

Felsefesi

Skolastik dealizm

Teoloji, Epistemoloji, Metafizik, Mantk

Dzen, Paris Yapt

radecilii benimseyen Scottus'a gre, Tanr'yla birleme hedefine ulamada en nemli rol akl veya zeka deil irade oynamaktadr. Metafizikle teoloji arasnda bir ayrm yapm ve btn varolanlar arasnda bir ayrm yapm ve btn varolanlar iin ortak olan ilkeleri aratran metafiziin Tanr'y kavrayamayacan ne srmtr.

33

FRANCESCO

PETRARCA

1304

1374

talya

Erken

Rnesans

Felsefesi

Hmanizm

Bireycilik

Divan Triumphi

Yalnz yaamann erdemine odaklanm olan dnr, ayn zamanda gezgin hmanist bir airdir.

34

NICOLAUS CUSANUS

1401

1464

Almanya

Erken

Rnesans

Felsefesi

Ontoloji Teoloji

Matematik, Teoloji, Astronomi, Mantk

Tanr'nn Grn Hakknda

Kendi felsefesi gizemci, yeni Platoncu ve Pitagoras temalarn bir birleimidir. Daha sonra tmtanrcla ynelmi. ok daha sonra ise doa ile tanry zdeletiren bu gr ile Hristiyanln teist retisini badatrmaya almtr. Doann alan gelien ve sonsuz olan bir varlk olduunu ileri srer. Ondan ncesinde doa artk geliimini tamamlam sonlu ve duruk bir varlk olarak grlyordu.

35

DESIDERIUS

ERASMUS

1467

1530

Hollanda

Rnesans

Felsefesi

Etik Teoloji

Hmanizm

Delilie vg

Bilgelik, deliliktir. teki grne gre ise kendini bilge sanmak, gerek deliliktir. nsana yeryznde yaama gc kazandran ey, gerek bilge olma niteliiyle dorudan doruya deliliin kendisidir.

36

NICOLAUS

COPERNICUS

1473

1543

Polonya

Rnesans

Felsefesi

Bilim Felsefesi Ampirizm

Gnmerkezlilik, Matematik, Astronomi, Fizik

Gksel Krelerin Devinimleri zerine

Dnya yerine Gne'in merkezde bulunduu Gne merkezli evren modelini formlletiren astronom. "Yldzlarn dnyamzn evresinde dndkleri inancna dayanarak gk olaylarn zemiyorum; Bir de tersini deneyeceim, Dnyamzn onlarn evresinde dndklerine inanarak bakacam gk olaylarna." demi ve bilim tarihinin ynn deitirmitir.

37

THOMAS MORE

1478

1535

ngiltere

Rnesans

Felsefesi

Siyaset Felsefesi

Hmanizm

topya

topya szc ilk olarak kendisi tarafndan 1516 ylnda telaffuz edildi. Terimi yunanca qu (deil) ve topos(yer) szcklerinden treten More, olmayan yer anlamna gelen szc, btnyle akl yoluyla ynetilen ortak mlkiyete dayal bir kent devleti olarak betimledi

38

MICHEL DE MONTAIGNE

1533

1592

Fransa

Rnesans

Felsefesi

Etik

Hmanizm

Denemeler

"Denemeler", daha ok eitim ve felsefe konularna deinen ve ortaa dogmatizmini ykan bir aydnlanma kitabdr. Hmanist kltrn en nemli kaynaklarndan biri olan bu yapt, yazlmasnn zerinden 430 yl gemesine ramen aydnlarn baucu kitab olmay srdrmtr. Sokrates'ten sonra insan zerine eilen en nemli dnr kabul edilen Montaigne, bu kitabyla Avrupa insanna zgr dnmesini retmiti. Rnesans felsefesini biimlendiren filozoflarn en nemlilerinden biridir ve air ynyle de edebiyata en yakn durandr.

 

39

 

GIORDANO BRUNO

 

1548

 

1600

talya

Rnesans

Felsefesi

 

Rasyonalizm Ontoloji

 

Astronomi, Teoloji

Sonsuz Evren ve Dnyalar zerine

Ona doac cokunluun dnr de denilebilir. Aristotelesi kapal evren grnden ilk syrlanlar arasnda yer alan talyan filozof, Kopernik'in tezini savundu. Evrenin sonsuz ve edalml olduunu ve evrende, dnyadan baka birok gezegenin bulunduunu syledi. Sonsuz evren fikri nedeniyle kilise tarafndan diri diri yakld.


 

40

FRANCIS BACON

1561

1626

ngiltere

Rnesans

Felsefesi

Ampirizm

Pragmatizm

Denemeler

"Bilmek mi istiyorsunuz, O halde sormaktan vazgeip kendiniz deneyiniz". Bacon'n felsefesinin merkezinde bilim vardr. Bilimin insanlar aydnlatma ve gelitirme ilevini ne karmtr. O'na gre bilim, doann zne ynelmelidir. Doay deneyle kavramaya almtr. Pragmatizm ile sonulanacak olan deney temeline dayanan ngiliz felsefesinin ilk tohumlarn atmtr. Bacon'a gre bilimin balca yntemi tmevarm yntemidir. Ayn zamanda, tanazi kavramn gnmzdeki anlamna yakn ierikte ilk kez Francis Bacon kullanmtr.

41

GALILEO GALILEI

1564

1642

talya

Rnesans

Felsefesi

Bilim Felsefesi Ampirizm

Gnmerkezlilik, Matematik, Astronomi, Fizik

Yldz Habercisi

Dnce tarihinin metafizikten fizik'e doru geiren ketalarndan biridir. "D bir g tarafndan zorlanmadka her cisim olduu yerde durur ya da doru bir izgi stnde devinimini srdrr." tans modern bilim tarihine ncl olmutur.

42

MARIE LE JARS de GOURNAY

1565

1645

Fransa

Rnesans

Felsefesi

Dil Bilimi Feminizm

Dil, Tarih, Toplum, Eitlik, Geometri

Erkeklerin Ve Kadnlarn Eitlii zerine

Dnr felsefenin yan sra fizik, geometri, tarihle de ilgilenmitir. Hayatnda dnm noktalarndan birisi filozof Michel de Montaigne ile tanmasdr. Bu tanklk, Marie Le Jars de Gournay'n daha cesur bir ekilde dncelerini dile getirebilmesini salamtr. Dilin nemi zerine yapt aratrmalar dikkat ekicidir. Bayapt olan eseri, Erkeklerin ve Kadnlarn Eitlii zerine kaleme alr ve bu eserinde erkek ve kadnn ruhen eit olduunu savunur. Teori ve pratii birletirdii yazlarnda toplumsal sistem eletirilerine de yer vermitir.

43

THOMAS HOBBES

1588

1679

ngiltere

Rnesans

Felsefesi

Siyaset Felsefesi Ampirizm

Toplum Szlemesi, Materyalizm, Klasik Realizm, Etik

Leviathan

Hobbes'a gre evrende tz (cevher) olarak yalnzca madde vardr. Felsefenin konusunu bu madde ve maddenin biim alm bir durumu olan cisimler oluturur. Cisimler de ancak gzlem ve deney yoluyla incelenir. Maddenin dnda kalan Tanr, melek, cin, eytan, ruh gibi eyler ise ilahiyata ait inan konulardr.

44

RENE DESCARTES

1596

1650

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm

Metodik phe, Septik phe, Kartezyenizm, Aklclk, Temelcilik,

lk Felsefe zerine Dnceler Metod zerine Konumalar ve Felsefenin lkeleri

"Ben varm, imdi btn tekileri bu salam bilgimden karmalym." Ona gre septik phe anlamszdr. Olmas gereken metodik phedir. Metodik pheyi u ekilde uygular: nce tanrdan, evreden, kendinden ve baka insanlardan phe eder. Bunu phe edemeyecei son snra kadar gtrr. phe etmek dnmektir. Dnmek vrolmaktr. "Dnyorum o hlde varm" noktasna ular. Latince "De omnibus dubidantum" (Her eyden phelen) en nemli szlerindendir. Yenia Felsefesinin mimar olarak kabul edilir.

45

FRANOIS DE LA ROCHEFOUCAULD

1613

1680

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

dealizm

Etik

zdeyiler

Genel insan davranlarn; bencillik, ikiyzllk ve zayflk (gszlk) olarak ayrmtr. Onun ktmserlii aslnda ok demokratiktir; ona gre herkes gnahkardr. "nsanlarn ou iin teekkr, sadece daha byk yardmlar iin gizli bir umuttur." demitir.

46

BLAISE PASCAL

1623

1662

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Matematik Felsefesi

Matematik, Fizik

Dnceler

1654 ylnda kumar problemleri ile ilgilenen bir arkadann tevik etmesi sonucu, bu konuda Fermat ile haberlemitir ve bu birlikte alma sonucu Olaslk Kuram ortaya kmtr. Pascal, De l'Esprit geometrique eserini bir tanm teorisi gelitirmek iin de kullanmtr. Pascal, iki eit tanm ayrmtr: Yazar tarafndan tanmlanan allagelmi etiketler olarak geen tanmlar ve dilin ierisinde olup, kastedilen eyi doallkla belirttii iin herkes tarafndan anlalan tanmlar. kinci tip tanm, esaslk felsefesinin ayrt edici zelliidir. Pascal, bilim ve matematiin biimcilik felsefesini Descartes'n formle ettii gibi kabul etmesi gerektiini savunarak, sadece birinci tip tanmn bu alanlar iin nemli olduunu iddia etmitir.

47

BARUCH SPINOZA

1632

1677

Hollanda

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm Ontoloji

Etik, Doa, zgrlk, Metafizik

Ethica, Politik ncelemeler

"Erdem, akla uygun davranmktr." ve "Kendi kendimi koruma abasndan nce gelen erdem tasarlanamaz." diyen dnrn en nemli eseri Etika'nn temel kavramlar olan tz, nitelik, grnm, nedensellik bunlara rnek olarak verilebilir. Spinozac metafiziin nasl bir ontolojiye sahip olduu, Tanr ya da Doa dediinde ne demek istedii, insann doadaki yerinin nasl ele alnd, zgrlk ve zorunluluk ilikisinin nasl deerlendirildii nemli boyutlar ve sorunlar ierir; Spinoza bu bakmdan etkisi ge anlalm ve anlald andan itibaren srekli yeniden deerelendirilir bir filozof olmutur.

48

JOHN LOCKE

1632

1704

ngiltere

Aydnlanma

a

Felsefesi

Klasik Liberalizm Ampirizm

Toplum Szlemesi, Doal Hukuk, Dilin Kritii, Mlkiyet Hakk

nsan Anlama zerine Bir Deneme, Ynetim zerine ki nceleme

Dnce zgrln, insan eylemlerini akla gre dzenlemek anlayn en geni lde yayan ilk dnr olduu iin Avrupa'daki aydnlanma ve Akl a'nn gerek kurucusu olarak kabul edilir. John Locke'a gre insan zihni doutan bo bir levhadr (tabula rasa). Daha sonra bu zihin deneyimle (tecrbe) birlikte dolar.

49

WILHELM LEIBNIZ

1646

1717

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm Ontoloji

Metafizik, Matematik, Monat

Metafizik zerine Konumalar, Theodise, Monadoloji

ada formel mantn kurucusu olan Leibniz modern dnemin ryasn tek bir potada eritmeye alr: matematiksel yntem, niter bilim ve kusursuz bir dil. Leibniz felsefede optimizmi ile tannr. rnek olarak, evren hakkndaki karm, snrl bir algyla byk olaslkla tanrnn yaratlm olduudur. Leibniz, Rene Descartes ve Baruch Spinoza ile beraber rasyonalizmin 17. yzyldaki en byk savunucularndan biri oldu. Leibniz'in almalar ncelikli olarak modern mantk ve analitik felsefe zerine younlamt, fakat felsefesi skolastik gelenei de irdeledi. karmlar ampirik kantlarla deil, geerli sebeplerin ilk prensipleri ve ncel tanmlar ile oluturuldu.

50

GEORGE BERKELEY

1685

1753

rlanda

Aydnlanma

a

Felsefesi

Ampirizm dealizm

Dil, Matematik, Alg

Yeni Bir Grme Kuram Ynnde Deneme

Berkeley'e gre, insan dncesinin, alglamasnn dnda, bamsz bir d dnya yoktur. Varolmak alglanmaktr (Esse est percipi). Madde bir soyutlamadan ve kuruntudan baka bir ey deildir. Bu yaklamyla maddesizcilii (immateryalizm) kuramlatran filozof, alglama iin bir alglayan olmasnn zorunluunu kabul ederse de bunu ruha balar.

51

C. L. S. MONTESQUIEU

1689

1755

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Siyaset Felsefesi

Kuvvetler Ayrl

Yasalarn Ruhu

Montesquieu, tm insanlar iin geerli olan tek bir doa yasas ve evrensel bir insan doas olduunu kabul eden aklcla iddetle kar km ve kuvvetler ayrl prensibini ortaya atmtr. "zgrlk, szc kadar eitli anlam verilmi, onun kadar insan kafasn yormu baka bir szck yoktur." demitir.

52

FRANOIS VOLTAIRE

1694

1778

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm

Fransz Devrimi, Aydnlanma

Felsefe Szl

Din ve ifade zgrlklerinin yan sra, insan haklar konusundaki dnceleri ve felsefi yazlar ile nlenmitir. Eserlerinde Kilise dogmalar ve dneminin Fransz messeselerini youn olarak hicvetmitir. "Eer tanr var olmasayd, onu icat etmek gerekirdi." demitir.

53

J. DE LA METTRIE

1709

1751

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Materyalizm

Maddecilik, Zihin-vcut Problemi

Tinin Doal Tarihi, Bir Makina Olarak nsan

"Bbrlenme duygumuzu toplumun yararna kullanyoruz, ite bu erdemdir." diyen dnr. materyalist felsefesinde, maddeden bamsz bir ruhu dnmenin sama bir ey olduunu ne srerek, gerekten varolann yalnzca madde olduunu gstermeye almtr. Dnre gre insan ile hayvan arasnda kesin bir ayrm yaplamaz.

54

THOMAS REID

1710

1796

skoya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Epistemoloji

Saduyu, Metafizik, Zihin, Etik

Saduyu lkeleri zerinde nsan Zihni zerine Aratrma

Saduyu felsefesine ok nemli katklar yapm olan Reid, saduyunun savunuculuunu yapm ve her tr bilgiyle bilimin, apak ilkelere dayandn ne srmtr. Saduyusu olan tm insanlarn ak ve seik bir biimde algladn ne srd bu ilkeler arasnda, ona gre, matematiin zorunlu ilkeleriyle, saduyunun zihinden bamsz bir d dnyann varolduunu dile getiren ilkeleri vardr. "Erdem, igddr." demitir.

55

DAVID HUME

1711

1776

skoya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Ampirizm

Nedensellik Problemi, Doalclk, Kukuculuk, Deneycilik, Klasik Liberalizm

nsann Doas zerine Bir nceleme, Ahlak Siyaset Yazn Denemeleri

Bizim yalnzca, kendi zihnimizde dorudan ve aracsz olarak tecrbe ettiimiz ideleri, duyum ve izlenimleri bilebileceimizi, bilgide kendi zihnimizin tesine geemediimizi ve bundan dolay herhangi bir eyin insan zihninden bamsz olarak varolduunu syleyemeyeceimizi belirten Hume, insan zihnini bilgi bakmndan analiz ettii zaman, insan zihninin tm ieriklerinin bize duyular ve deney tarafndan salanan malzemeye indirgenebileceini grmtr, bu malzeme ise alglardan baka hibir ey deildir

56

DENIS DIDEROT

1713

1784

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Romantizm

Hmanizm, Ansiklopedist

Filozafa Dnceler, Kukucu Gezintiler

"nsan hayatnn drtte n yapamayaca eylerle geirir" diyen dnrn balca zellii romanlar ekil ve ieriinin yan sra, felsefi olarak da incelemesiydi. Romantizm akmnn ncs ve humanist olan Diderot; zengin kiliseler kontrolnde bir endstri olarak grd Hristiyanlk dinini reddetmi ve bir ok ar dincinin saldrlarna uramtr.

57

ADAM SMITH

1723

1790

skoya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Siyaset Felsefesi

ktisat, Etik, blm, 'Grnmez El'

Ahlaki Duygular Teorisi, Uluslarn Zenginlii

Ahlak felsefesi profesr olmas nedeniyle ekonomik aklamalarnda bu bilim dalnn etkileri youn grlr. Ekonomide ve doal olaylarda bir dzen olduunu ve bunun gzlem ve ahlk hissi ile tespit edilebileceini syler.


 

58

IMMANUELKANT

1724

1804

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm

Eletiri, Deneycilik, Etik, Estetik, Epistemolojik dealizm

Saf Akln Eletirisi, Pratik Akln Eletirisi, Yarg Gcnn Eletirisi

Modern felsefenin geliim seyrine uygun olarak bilgi kuramn n plana kartmtr. Kant'n gznde bilim, liderleri kesin olan ve yntemleri, ancak Hume'unki gibi felsefi bir kukuculuk benimsendii zaman sorgulanabilen evrensel bir disiplindir. Bilim yanszdr ve nesneldir. Transsendental epistemolojik idealizm diye bilinen kendi bilgi kuramn gelitirmi, ykselen bilimin felsefi temellerini gsterdikten sonra, zgrlk ve dev dncesine dayanarak Hristiyan ahlakn savunma abas vermitir. O, fenomenal gereklikle, yani bizim duyular araclyla tecrbe ettiimiz dnya ile numenal gereklik, yani duyusal olmayan ve hakknda bilgi sahibi olunamayacak dnya arasnda bir ayrm yapmtr.

59

MARQUIS De SADE

1740

1814

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Sadizm

Ahlakdlk, Etik, Ateizm

Sodom'un 120 Gn, Akn Sular, Yatak Odasnda Felsefe

Sadizm'in kurucusu olan dnr-yazar kiileraras ilikilerde insann insansal yan bir kez yitirildiinde, neler olabileceinin bilgisini verir. kiileraras ilikilerde insann sahip olduu onur bir yana brakldnda, ortaya kan yeni ilke kendi yararn koruma sonuna kadar gtrlecek olursa; zorunlu olarak sadizme varlr. yani insandaki insansal olan tek ey doaysa, dorudan doa nedensellii insan trnn yapp etmelerini belirliyorsa, insan olmak cani olmay da beraberinde doal olarak tar. eserlerinde ahlaksal eylemin belirleyicisi olarak etik deerler deil de, igdler ya da "koullu buyruklar" eylemin "ilkesi" yaplrsa neler olacan anlatr.

60

J. WOLFGANG GOETHE

1749

1832

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Romantizm

Doa, iir

Faust

Goethe'nin doa bilimsel konumu ve nemi, Charles Darwin'in almas Die Entstehung der Arten (Trlerin Oluumu) eserinin yaymland yl olan 1859'dan itibaren, gelip geici bir yeniliin etkisi altna girmitir. Goethe'nin, faal dnyann srekli olarak deiimi konusunda ortaya koyduu hipotez ve organik trlerin, ortak ana bir tre dayand konusunda yapt ilikilendirme, onun Evrim Teorisi'nin kifi olduunu ortaya koymutur.

61

MARY

WOLLSTONECRAFT

1759

1797

ngiltere

Aydnlanma

a

Felsefesi

Feminizm

Fransz Devrimi, Ahlak, Etik, Eitim

Kadn Haklarnn Savunmas, Fransz devrimi Hakknda tarihsel ve Ahlaksal Grler

Daha nce de byle dnen pek ok kadn olsa da bu ve daha pek ok gr Kadn haklar'nn savunulmasnda bu kadar ak ve dolaysz bir ekilde ve daha da nemlisi yksek sesle syleme cesaretini ilk defa Wollstonecraft gstermitir. yle demitir: "Kadnn ufkunu genileterek glendirin akln; kr krne itaat sona erecektir; ancak, iktidar her zaman kr krne itaate ihtiya duyduundandr ki zorbalar ve ehvet dknleri, hakl olarak karanlkta tutmaya alrlar kadn; nk bunlardan birincisinin tek istedii bir kledir, ikincisinin istedii ise elinde tutaca bir oyuncak."

62

GEORG HEGEL

1770

1831

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Rasyonalizm Ontoloji

Diyalektik, Fenomoloji, Mutlak Tin, Mantk, Sanat Felsefesi

Tin'in Fenomolojisi

Hegel'in kurduu sisteme 'diyalektik mantk' denilir. Buna gre bir fi ki r(yani tez), karsndaki baka bir tezle(anti-tezle) karr, bundan yeni bir anlay doar ki buna sentez denilir. Hegel felsefesi her eyden nce bireylerin kendi kendilerine ilikin olarak zgr bir bilince ulatklar bir insanlk tarihi felsefesidir. Ama bilin kendi bana zgr deildir; bilincin zgrlemesi Tinin Fenomenolojisi'nde betimlenen karmak bir srele gerekleir.

63

F. W. JOSEPH SCHELLING

1775

1853

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

dealizm

Doa Bilimleri, Estetik, Metafizik,

Felsefenin lkesi Olarak Ben stne

Gereklik; temelde insan ruhuna ya da tinine ok benzer olan ve kendi kendini belirleyen canl bir sre ise, doa yalnzca iradeye kar koyan, l, mekanik bir dzen olamaz. Schelling'e gre; biz insan varlklar doay anlayabiliriz, nk doann bizimle bir yaknl vardr, nk o dinamik bir zihnin ifadesi olup, onda yaam, akl ve ama vardr.

64

ARTHUR

SCHOPENHAUER

1788

1860

Litvanya

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

dealizm

sten, Ktmserlik, Estetik, Etik, Psikoloji

sten Ve Tasarm Olarak Dnya

Schopenhauer, George Berkeley'in dncelerinden yola karak insann geree ald d dnyasnn sadece bir tasarm olacan betimler ve onun eiinde olup biten her eyin, en bynden en kne dek zorunlu olarak gerekleeceini, dier tm tekinin ise sadece subjektif (znel) isten devinimleriyle yani arzularla, umutlarla, korkularla ve neye ynelik olursa olsun ona ulamayla yetkinleeceini, bunun da asla ac ekilmeden gerekleemeyeceini savunur.

65

AUGUSTE COMTE

1806

1837

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

Pozitivizm

Sosyoloji

Pozitif Felsefe Dersleri, Pozitif Politik Sistem

Auguste Comte, sosyoloji ismini ne sren ilk sosyologtur. "Sosyoloji neden dier bilim dallar gibi bir dal olmasn" tezini savunarak sosyolojinin temelini o zamanlarda att. Ayrca felsefede pozitif dnce zerine de alyordu. Daha sonralar fizik, gkbilim ve kimya ile de urat. Ayrca Comte yaad ada alt bilimden sz etmitir: Fizik, matematik, kimya, biyoloji, sosyoloji ve astronomidir.

66

MAX STIRNER

1806

1856

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Post-modernizm

Bireyci Feminizm, Egoist Anarizm, Nihilizm, Postyapsalclk, Mlkiyet Hak

Biricik ve Kendilii

Bireyin kendini gerekletirmesi iin onun dncelerinin merkezine arzu ve ihtiyalar koyar, bunun yannda yapay kurumlarn hepsini temel dzeye indirger ve insan egosunu temel yasa olarak ilan eder bununla da kalmaz hak kavram da egonun gc altnda ezileceini ne srer. zgrlk hakknda yle demitir; " Kurtulmu olduum eyden zgrm, iktidarm iinde olan ey ya da denetlediim eyin sahibiyim, kendime nasl sahip olacam bilirsem ve kendimi bakalarna emanet etmezsem ben her zaman ve her koulda kendimim."

67

JOHN STUART MILL

1806

1873

ngiltere

Aydnlanma

a

Felsefesi

Ampirizm

Endktif Mantk, Faydaclk, Liberalizm, Zarar lkesi, Liberal Feminizm

Mantn Sistemi, Politik Ekonominin lkeleri, zgrlk zerine

Mantk alannda, yalnzca tmdengelimsel mantkla ilgili almalar yapmayp, tmevarmsal mant da formle ederek gelitirmi olan Mill, mantksal ilkeleri sosyal alana, siyaset ve ahlak alanna uygulamasyla n kazanmtr. Psikoloji alannda, armcln babas olarak kabul edilen filozof, psikolojiyi "zihin kimyas" olarak tanmlamtr.

68

SOREN KIERKEGAARD

1813

1855

Danimarka

Aydnlanma

a

Felsefesi

Varoluuluk

roni, Uyumsuzluk, Kayg, Teoloji, Etik, Estetik, Psikoloji

Batan karcnn Gnl, Etik-Estetik Denge

Varoluu felsefelerde grlen kavramlarn ounluu ncl olarak Kierkegaard'da grlr: sama, bunalt, korku ve kayg.Kierkegaard'n felsef sorunsal bir bakma mevcut Hristiyanlk iinde ve hatta karsnda nasl iyi bir Hristiyan olunaca noktasna da baldr. Kierkegaard, felsefe tarihinin soyut mantksal kurgularla gelitiini ve bu nedenle bireyi, bireyin gerek yaamn gzden kardn dnr.Ona gre varolu, somut ve znel insann yaamdr.Bu nedenle felsefe somut dnmeye, yani varolua ynelmelidir.

69

MIKHAIL BAKUNIN

1814

1876

Rusya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Anarizm

Kollektivist Anarizm

Tanr ve Devlet

Bakunin hangi isim ya da biim altnda olursa olsun, Tanr da dahil olmak zere tm d otorite sistemlerini reddeder. Ve yle der; "nsann zgrlemesi yalnzca buna baldr, nk o doann yasalarna itat eder; onlar insana dardan insan veya ilh, kolektif veya bireysel her ne olursa olsun, herhangi bir yabanc irade tarafndan empoze edildii iin deil, kendisi onlar byle kavrad iin."

 

 

KARLMARX

 

1818

 

1883

 

Almanya


Aydnlanma
a
Felsefesi

 

Marksizm

Art Deer Teorisi, Tarihsel Materyalizm, Emek-Deer Teorisi

 

Das Kapital, Komnist Manifesto

Marx'n dier dnrlerle polemii ounlukla eletiri zerinden olmutur ve bundan dolay "toplum bilimlerinde eletirel metodun ilk byk dnr" olarak adlandrlmtr.[213][214]Speklatif felsefeyi, metafizii ideoloji ile eitleyerek eletirmitir.[215] Bu yaklam uyarlayarak Marx anahtar bulgular ideolojik nyarglardan ayrmaya almtr. Genel olarak, Marksist sz Marx'n kavramsal dilini ("retim biimi", "snf sava", "meta fetiizmi" gibi) kapitalist ve dier toplumlar anlamak iin kullanan ya da ii devriminin komnist topluma geii salayan tek ara olduuna inanan kiiler iin sarfedilir.

70

71

ERNST MACH

1838

1916

Avusturya-

ek

Aydnlanma

a

Felsefesi

Bilim Felsefesi

ok Dalgalar, Mach Says, Fizik, Psikoloji

Bilgi ve Hata

Bilim felsefecisi olarak, mantksal pozitivizme ve Amerikan faydaclna byk bir etkisi oldu ve Newton yasalarn yapt eletiriler Einstein'n grelilik teorisinin temelini oluturdu. " Fizik bilimi iin kendisine belirledii hedef, gereklerin basit ve zet halinin ifade ekliydi. Dnyann kk bir paras olan, yorulmas hibir zaman beklenilmeyen ve snrl bir gc olan akl, kendi ierisindeki zengin yaam yanstma eiliminde olduu zaman, ekonomik olarak devamlln salamak iin btn nedenlere sahiptir." demitir.

72

WILLIAM JAMES

1842

1910

Amerika

Aydnlanma

a

Felsefesi

Pragmatizm

Fonksiyonel Psikoloji, Radikal Deneyimcilik, Beyin Kullanm

Psikolojinin Prensipleri, Pragmatizm

Bilgi, kiilik, bilin, gerek dnce gibi eyler faydallk, verimlilik, pratiklik lsyle deerlendirilir. Mhim olan teori deil, i ve uygulamadr; hayatta var olan, uygulanabilen ve bir etki meydana getiren ey gerektir. Zihnen ve soyut olarak ne kadar doru olur veya grnrse grnsn pratii olmayan ve hayatta bir etki meydana getirmeyen ey bir deer ifade etmez ve gerek de saylmaz.

73

FRIEDRICH

NIETZSCHE

1844

1900

Almanya

Aydnlanma

a

Felsefesi

Varolouluk, Ontoloji

Estetik,Etik, Metafizik, Nihilizm,Psikoloji, Deer teorisi,stenilik, Trajedi, Olgu-deer ayrm, Anti- temelcilik, Tarih felsefesi

Ecce Homo, Deccal, Byle Buyurdu Zerdt

G istenci, Friedrich Nietzsche'nin felsefesinin merkezi saylabilecek bir nem tekil etmektedir. G stenci, Nietzsche'ye gre evrenin her trl devinimindeki en temel isten olmakla beraber; tm detaylar, mikro ve makro kozmosu kaplar. Tm deiim ve dnmler, bu istencin farkl kisvelere brnm halidir. Her detayda bu istencin izlerini yakalamak mmkndr.


 

74

SIGMUND FREUD

1856

1939

Avusturya

Aydnlanma a

Felsefesi

Rasyonalizm ?

Psikanaliz, Nroloji

Gnlk Yaamn Psikopatolojisi,

Uygarln Huzursuzluu,

 Dlerin Yorumu

Freud'un orijinal grleri klasik psikanalitik kuram oluturur. Kuramda zihnin yaps, psiik eleri, kiiliin geliimi ve deiimi dinamik bir bak asndan anlatlr. Psikanaliz genel olarak aadaki hipotezlerden oluur: nsan geliimi en iyi cinsel arzunun deien nesneleri yoluyla anlalabilir / Psiik sistem allm olarak cinsel ve saldrgan istekleri basklar ve bu istekler dncelerin bilind sistemlerinde saklanr. / stekler stndeki bilind atmalar kendilerini ryalarda, dil srmelerinde ve dier belirtilerde ifade eder. / Bilind atmalar nevrozun kaynadr. / Nevroz, psikanaliz yoluyla bilind isteklerin ve bastrlm olann bilince geri getirilmesi ile tedavi edilebilir.

 

 

75

 

 

 

SAUSSURE

 

 

 

1857

 

 

 

1913

 

 

 

svire

 

 

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Yapsalclk

 

 

 

Semiyotik, Dil Bilimi

 

Genel Dilbilim Dersleri, Hint Avrupa Dillerindeki Seslerin lkel Sisteminin Hafzas

 

Saussure'n grlerine gre dilin bak as farkl biimde snflandrlmaktadr: nsanlarn konumasn ifade eden Langage kavram, soyut kurallar sistemini ifade eden langue kavram ve konumay ifade eden parole kavramdr. nsanlarn konuma yetisine Saussure de Noam Chomsky gibi insanlarda biyolojik olarak var olan bir yeti olarak bakmaktadr. te yandan dilin sreklilii, ezamanllkla i ie daima konuann bilincine belirli zamanlar arasnda zneler aras ayrlm anlam ufuklar ve anlam olumalarna dayanan olas uzla imknlarna baldr. Yani dilin sreklilii onun sosyal karakterinin temelini oluturmaktadr.

 
 

 

76

 

EMLE DURKHEIM

 

1858

 

1917

 

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Pozitivizm

 

Agnostizm, Sosyoloji, Psikoloji, Teoloji

Sosyolojik Yntemin Kurallar, Dini Hayatn lkel Biimleri, ntihar

 

Durkheim toplumbilimi kendi olgularn kendi n dayanaklaryla ileyen bir bilim durumuna getirdi. Auguste Comte'un fizii, Herbert Spencer'in biyolojiyi rnek alp inceledikleri toplumsal olaylar ona gre yalnz kendi trnden olaylarla aklanabilir, "toplumsal olay" bireye bal ve bireyle balayp biten bir sre deildir. Toplumsal olay bireyi akndr, birey ona katlr. Her birey iin toplumsal olaya katlmak kanlmaz bir zorunluktur. nk toplumsal olaylar; genel zorunlu bireyi ve bireyler aras ilikileri belirleyen din, ekonomi, hukuk, ahlk, siyaset, bilim ve sanat trnden olaylardr. nsann kendine zg bireyliini ve topluma zg toplumsalln saptar. nsan genel dorular hazrca, tartp aratrmadan toplumdan alr. Bu dorular: bireyin, kendisi, bakalar, insanlar aras ilikiler, doa, evren olgular zerine yarglarna temel dayanak olur.

 
 
 

 

 

77

 

 

 

EDMUND HUSSERL

 

 

 

1859

 

 

 

1939

 

 

Avusturya

Macaristan

 

 

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Ontoloji

 

 

Fenomoloji, Epistemeoloji, Mantk

 

 

Fenomoloji zerine Be Ders, Kesin Bilim Olarak Felsefe

Felsefe ierisinde tm metafizik speklasyonlardan ve bilimci n yarglardan syrlmay arzu eden yepyeni bir balang yapmaya ve bu hayli emek isteyen balangca uygun, pekin bir felsefe sistematii oluturmaya yneldi ve fenomenoloji olarak bilinen felsefe hareketinin temellerini att. zgl bir felsefe disiplini olarak Fenomenoloji'nin kurucusu Husserl'dir. Heidegger, Merleau-Ponty ve Sartre gibivaroluu felsefecileri derinden etkilemi olmann yan sra, daha sonradan Foucault ve Jacques Derrida gibi yirminci yzyln ikinci yarsnda etkilerini hissettiren felsefecilerin dncesinde de nemli bir rol oynayacaktr.

 
 

78

HENRI-LOUIS

BERGSON

1859

1941

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

dealizm Epistemoloji

Sezgicilik, Mantkszlk, Dil Felsefesi, Deiim, Mataematik Felsefesi

Bilincin Dolaysz Verileri zerine Bir Deneme, Madde Ve Bellek, Ahlak Ve Dinin ki Kayna

Almanya'da doup gelimi olan idealist felsefenin Fransa'daki temsilcisi olarak tannr. Ayn zamanda, sre felsefesi ad verilen felsefe trnn de en nemli temsilcilerinden olan Bergson, pozitivizmin ya da olduka dar bir ereve iinde kalan bilimsel yorumlarn iddialarna iddetle kar karken, insani ve tinsel deerlerin nemini vurgulamtr. O, ite bu ereve iinde, 20. yzylda gelien akla kar bakaldrnn nemli nclerinden biri olmak durumundadr.Sezgiciliin (entisyonizm) de kurucusudur.

 

 

 

79

 

 

 

ALFRED ADLER

 

 

 

1870

 

 

 

1937

 

 

 

Avusturya

 

 

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Rasyonalizm ?

 

 

 

Bireysel Psikoloji, Psikanaliz

 

Organlarn Yetersizlii zerine nceleme, Bireysel Psikoloji Teknii

Hans Vaihinger'in ruhsal ina fikirlerinden etkilendi ve erkek egemen toplumda doal bir sonu olarak "Erkeksi Bakaldr" ile organik aalk ve telafi teorisini gelitirdi (bkz. Aalk kompleksi). Adler, Freud'un teorileri ile kar gre geldi, fikir ayrl 1911 'deki Weimar Psikanaliz Kongresi'nde aleni oldu. Adler, Freud'un inand seks igdsnn basknl ve ego drtsnn libidinal(?) olup olmad ile ekiiyordu, Freud'un bilin altna atma zerine fikirlerini de eletirmiti. Adler bilin altna atma teorisinin, erkeksi bakaldrnn ar telafisi ve aalk hislerinden tretilmi sinirsel bir durum olan ego -savunma eilimleri- konsepti ile deitirilmesi gerektiine inanyordu, Oedipal Kompleksleri nemsizdi. Adler Viyana Topluluundan ayrld ve 1912'de Bireysel Psikoloji Topluluu adn alan, zgr Analitik Aratrmalar Topluluu'nu kurdu.

 
 

 

80

 

ROSA LUXEMBURG

 

1871

 

1919

 

Polonya

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

Siyaset Felsefesi

 

Marksizm, Sosyalizm

Toplumun Sosyalizasyonu, Toplu almalar, Politik Yazlar

Kapitalizmin doas gerei saf halde bulunamayacan, varolabilmek iin kapitalist olmayan ekonomi biimlerine mutlak biimde ihtiya duyduunu iddia etmi, srekli evrensel bir retim biimi haline gelmeye alan kapitalizmin bu niteliinden dolay yok olmaya mahkum olduunu sylemitir.

 
 

 

81

 

MARCEL PROUST

 

1871

 

1922

 

Fransa

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

Sanat Felsefesi

 

Edebiyat Kuram,

Kayp Zamann zinde, Zevkler ve Gnler

Proust kendi edebiyat kuramlarn gelitirmeye ve sanatnn toplumdaki yeri hakknda kendi fikirlerini gelitirmeye balad. Sanatnn sorumluluunun doayla yzlemek, onu gzlemek, zn kavramak, ardndan da bunu bir sanat eserinde batan anlatmak ya da davurmak olduunu savundu.

 
 

 

 

82

 

 

 

BERTRAND RUSSELL

 

 

 

1872

 

 

 

1969

 

 

 

ngiltere

 

 

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Analitik Felsefe Ontoloji

 

 

Dil Felsefesi, Bilim Felsefesi, Din Felsefesi, Felsefe Tarihi

 

fade zerine, Bat Felsefesi Tarihi, Bilimin Toplum zerindeki Etkileri

Russell 1900'lerin banda ngilizlerin idealizme kar isyanna nclk etmitir. Gottlob Frege ve Ludwig Wittgenstein ile birlikte analitlik felsefenin kurucusu kabul edilir. A. N. Whitehead ile birlikte Principia Mathematica adl kitab yaynlamtr. Felsefi denemesi ''On Denoting''(fade zerine) adl eseri felsefinin paradigmas olarak kabul grr. Ayn zamanda geni bir evrece 20. Yzyln nde gelen mantklarndan biri olarak kabul grr. almalar mantk, matematik, dilbilim, bilgisayar teknolojisi ve filozofiyi, zelliklede dil felsefesi, epistemoloji ve metafizii nemli lde etkilemitir.

 

 

83

 

 

MAX SCHELER

 

 

1874

 

 

1928

 

 

Almanya

 

 

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Fenomoloji

 

 

Felsefi Antropoloji, Etik

 

Etikte Biimcilik ve Maddi Deer Etii, Bilgi Biimleri ve Toplum, nsann Kozmostaki Yeri, Hn

"Yaant"nn, bata dinsel, kiisel, toplumsal, bitimsel, tarihsel ynleri olmak zere, her birine gereken nemi verecek biimde btn ynleriyle ele alnmas gerektiini savunan Alman grngbilimci, toplum felsefecisi, bilgi toplumbilimcisi. Hemen hemen felsefesinin tamamnda geleneksel filozoflarn ounlukla gz ard ettii dncenin duygusal temelleri stne younlar. Scheler'in felsefesinin kukusuz en nemli blmn Kant etiine kar gelitirilen nesnel deerler sradzeninin a priori olarak duygusal bakmdan kavranmasn amalayan deer zmlemeleri stne kurulu etik retisi oluturmaktadr. Gelitirdii etiin zce "kiiselci olduunu zellikle vurgulayan Scheler, bu balamda "kii"yi "ben"den kesin izgilerle ayrarak kiisel deerleri her bakmdan stn klmaya almaktadr.

 
 
 

 

84

 

CARL GUSTAVE JUNG

 

1875

 

1961

 

svire

Aydnlanma

a

Felsefesi

 

 

Rasyonalizm ?

 

Analitik Psikoloji, Teoloji, Kollektif Bilind

Psikoloji ve Din, Drt Arketip, Anlar-Dler- Dnceler

 

Carl Gustav Jung sadece psikoterapi bilim daln deil, ayn zamanda Psikoloji, Teoloji, Etnografi bilimi, Edebiyat ve gzel sanatlar da etkiledi. Psikoloji bilim dalnda kendisi tarafndan bulunan ve yaplan kavramlar geni ekilde kabul grd. rnein; kompleks, iednk ve dadnk, glge, arketip (enerjikompleksler), kolektif (toplumsal) bilind, anima, animus. Glge Arketipi zerine; Glge bilindndaki bir arketiptir. Bilin ve benliin kart, tersidir. stenilmeyen, kabl grmeyen tm kiisel zelikler glge arketipine dhil olmaktadr. rnein, kii kendini ince olarak tanmlyorsa onun glgesi kaba ve katdr. Acmasz birinin glgesi ok ince ve efkatlidir. Kendini irkin olarak tanmlayan kiinin glgesi gzel olmaktadr. (Buna karn, dierleri bunu grmezse kiinin gzel tanmlamas yalnzca kendisini kibirlendirir.)

 
 
 

 

85