Acı Deneyimleri

David Le Breton

 

"insan bedeni dünyayı ikiye ayırır: Renk dünyası, acı dünyası."

Paul Valery, Mauvcases pensees et autres

Acı Deneyimleri

Acı hiç kuşkusuz insanın ölümle birlikte en güçlü biçimde paylaştığı deneyimdir: Hiçbir ayrıcalıklı onu bilmezlikten gelemez ya da herhangi birinden daha iyi bilmekle övünemez. İnsanın içinde doğmuş bir şiddettir acı, insanı bitirir, bunaltır, içinde açtığı uçurumda yok eder, hiçbir amacı olmayan bir dolaysız duygular içinde ezer. İnsanın kendisi ve dünyayla olan ilişkisini koparır. Acı sağlığı yerinde olduğu müddetçe kendi içinde saydam olan, kendine güvenen, amaçları ve dünya arasına bir engel girmediği takdirde yaşamına kök salmış hiçbir fizik olguya aldırmayan insanın gerçek birliğini bozar. Gerçekten de gündelik yaşamda beden göstermez kendini, hafiftir, esnektir; boyutları sosyal ritüellerle ve birbirlerine çok yakın durumların tekrarlanmasıyla silinmiştir. 11 Rene Leriche'i sağlığı "organların sessizliği içinde yaşama" diye tanımlamaya götüren de bedenin insanın dikkatinden kaçması olayıdır. Canguilhem de sağlığı "insanın bedeninin farkında olmaması"12 durumu olarak tanımlar.

Yaşam sırasında ikilem anları ortaya çıkar: Bazı kompleksler bireye, başkaları karşısında fiziksel aşağılık duygusu aşılarlar; yorgunluk, zorlanma, herhangi bir yara, kimi zaman bir eyleme geçme iradesiyle onu hayata geçirememenin getirdiği çelişki: Bir engele takılma durumu, yüzme ya da dalmada başarısızlık, bitkin düşmek vb... insanda kendisininkinden farklı ve kendisine itaat etmeyen bir beden içinde hareketsiz kalma duygusu uyandıran ve acı veren olaylardır. Ama bu ikilem anları sürekli bir yorgunluğa dönüşmedikçe ya da ağrı ya da acı, bir sakatlık durumuna yol açmadıkça o kadar önemli değildir. Neşe ve zevk, gündelik yaşamın, bildik bir deneyim olarak belirgin özellikleridir, buna karşılık acı mutlak bir yabancılık duygusu içinde yaşanır, insanda yaşama zevkini oluşturan alışkanlıklar ağını parçalar. Hayatı tecavüze zorlar, insanı çabalarının kabalığından kuşkulanmaya götürecek kadar tutsak eder; tersine zevk, çoğu zaman geçicilik, kırılganlık duyguları içinde algılanır. Acı yaşamda bireyin, kendi bedenini kendisi dışında bir olgu gibi algıladığı bir zaman dilimidir. Aşılmaz ve dayanılmaz bir ikilem, insanı, kendi potası olan bir acıyı çekme zorunda bırakarak isyankar bir bedene hapseder. Zevk insanın dünyayla ilişkisinin taşması, patlaması yaygınlaşmasıysa acı da el koyma, içsellik, kapanma, acı olmayan her şeye karşı ilgisizliktir. Bir organ, zedelenen bir doku, o zamana kadar bedenin sakin gecesine yayılmış bir işlev bireyin özel dikkatine büyük acılar vererek empoze eder kendini, normal yaşamın esas unsurlarının yerini alır hatta acı kronikleşip, artarsa dünyaya ve başkalarına karşı her türlü ilgiyi yok edebilir. İştah yitimi, yaşamdan tiksinme, alınganlık, bitkinlik, tembellik, uykusuzluk, bir sıkıntılar korteji eşlik eder acıya ve hiçbir şeyi ihmal etmeden tüm yaşamı renklendirir. Bilinç tanımakta zorlandığı ama varlığını kendisine empoze eden bir bedenin sınırları içine hapsolur. Kafka'nın "insan bedeninin korkunç sınırlan" dediği de budur belki.

Acının ortaya çıkması kimlik duygusu için korkunç bir tehdittir. Israrcı bir baskı bir süre sınırlarda tutunur, sonra daha yakına gelir, insanın moral gücü uzaklaştıramazsa eğer taşar. Acı insanın kısmen kendinden, sürekli toplumsal ilişkilerinden vazgeçmesi sonucunu getirir. İnsan genellikle başkalarıyla ilişkilerini düzenlediği denetim duygusunu yitirir. Genel tavırlarını aksatan davranışlar (yüz hareketleri, ağlamalar vb) gösterir, sözler (yeminler, yakınmalar vb) söyler. Ya da enerjisini tüketmeden acısıyla baş edebilmek veya başkalarının kendisine verdiği değeri yok edebilecek ilişkilerden kaçmak için içine kapanır. Uzun bir süre kendi yakınları bile tanıyamaz onu. Asla yapmayacağım sandığı şeyleri yapar ya da söylemek istemediği şeyleri söyler ve sonra da pişman olur. Direnci yavaş yavaş yok eden bir zaman dilimi içinde acının acımasızlığı ve sertliğiyle kimlik duygusunun az ya da çok hissedilir biçimde erozyona uğraması hastaların çoğu zaman insanı içten kemiren yabancı bir kimlik olarak niteledikleri bir imaja çağrı yapar. Acı adeta bir mülkiyet biçimi, insanı kemiren ve ona davranışlarını dikte eden, eski saygınlığının bazı özelliklerini, başkalarının kendisinde gördüğü olası güçlü insan şöhretini bir nefesle yok eden dev bir güçtür.

Her acı, en hafifi bile dönüşüm getirir, yaşamın görülmemiş bir boyutuna atar, insanda başkalarıyla ve dünyayla ilişkisini altüst eden bir metafizik açar. Aman vermeyen yabancı ve kemiren bir figürdür ve sürekli işkence ederek yıpratır. İnsan kendini hastalık ve acının eksik olmadığı bir ev gibi görür. Bunların kendi bedenini oluşturduklarını, kendisine ait olduklarını anlayamaz, Öteki gibi, dışarıdakiler gibi görür onları, sıkıntıları içine sokmak bir başkası olmaktan vazgeçmenin bir işareti gibi olmuştur sanki. Bilinçsiz itkilerin ortaya çıkmasının örnek imajı olan acı kişiliği yok eder."Kendi yaşamımızda ve tüm yaşamda bir kendiliğinden koruma ve kendiliğinden gerçekleştirme özerkliğini kanıtlamamıza karşın acı bize ne kadar köle, geçici ve güçsüz olduğumuzu öğretir, yaşamın kendisinin kendi içinde nasıl kendi düşmanı olma olanakları içerdiğini gösterir" diyor Buytendijk.13 Acı bedenin sadece bir bölümünü etkilese de, bir çürük diş ağrısı olsa da insanın kendi bedeniyle ilişkisini bozmakla yetinmez, öteye geçer, hareketleri belirler, düşüncelerin içine sızar: Dünyayla ilişkinin tümüne sirayet eder. Bireyi bildik etkinliklerine bağlayan ipleri koparır, yakınlarıyla ilişkilerini zorlaştırır, insanda yaşama zevkini yok eder ya da azaltır. Acıdan kaçarken olası bütün sığınaklara baş vurabilir insan. Basit bir diş ağrısı yüzünden de olsa acı çeken insan kendisinin çektiği acılardan habersiz olanların dünyanın en mutlu insanları olduğuna inanır ve şansını asla değerlendirememiş olmasına şaşırır. Acı düşünceyi ve yaşamı felç eder. Arzuları, toplumsal ilişkileri etkisi altına alır. Etkilenen kişide sürekli gevelenen bir felaket duygusu ve etkilenmeyen kişide de sürekli yinelenen özel bir esirgenme duygusu yaratır.

Acının biçimleri

Acı belli bir süre içinde etkisiz kalmaz, ne olduğu pek belli olmayan farklılıklara göre yoğunluğu değişir, saatlere ve günlere göre farklılık gösterir, yakalanması zor verilerin etkisindedir, ortama, günün belli bir anma, bir hareketin ya da bir tedavinin derin etkisine bağlıdır. Acı çeken insan, acı yaşamı zehir etse bile, kendisini, çoğu zaman kestirilemeyen bir acının etnologu yapmayı başaramaz. Acı, insanı koşullara göre farklı biçimde etkileyen tek bir formül içinde değerlendirilmesine olanak tanımaz. Yoğunlukları ve süreleri farklı acılar görülür. Temel bir acı fenomenolojisi kuvvet çizgilerini ve dünyayla çok özel ilişkileri gündeme getirir.

Çok şiddetli acı geçicidir, bir düşme, yanma, şiddetli diş ağrısı, bir yere çarpma, iyileşmesi geciken bir yara, sözgelimi baş ağrısı gibi bir keyifsizliğin sonucudur. Bu acılar sıradan acılardır, gündelik yaşamı aksatırlar, geçici sıkıntılar verirler, insanın kendisine ya da beceriksizliğine karşı öfkelenmesine neden olurlar, ağrıyı ya da sindirim güçlüğünü rahatlatmak için bir teneffüstür; pratisyen hekime baş vurulur ya da rahatsızlık veren dişi tedavi etmesi için dişçiye gidilir. Bu rahatsızlıklar kimi zaman başka bir acıyı dindirmek amacıyla uygulanan tedavilerin paradoksal sonucudur: Bir yarayı temizlemek, bir kırığı alçıya almak vb. Ameliyat sonrası ağrılar ve acılar değişik örneklerdir bu bağlamda. Olası bir nedene bağlanan ve sadece geçici kötü bir an olarak yansıyan bu acıların çoğunun algılanmasında bunalım büyük bir rol oynar. Bu duygular ihtiyat getirir, bireyin özellikle kendine rağmen çevresindeki tersliklere karşı yararlı bir mesafeli olma durumunu ve dikkatli olmayı öğrenen çocuğun tedbirli davranmasını sağlarlar. Geçip giden günler ve insanın sayısız etkinliği içinde kaçınılmazdır bunlar, insana yaşamının kırılganlığını ve ortama karşı hassas olduğunu hatırlatır.

Hastalığın, sinsice ilerleyen ölümcül bir ağrının ön belirtileri olan öteki acılar daha endişe vericidir. Çoğu zaman sıradan ama sıkıntı veren bu dirençli ağrılar ve acılar tıbbi muayenelerin hareket noktasıdır. Soljenitsin'in Kanserliler Koğuşu adlı yapıtında bir kadın birkaç gündür aralıklı olarak acı çekmekte ve inlemektedir/'Kadın kanser uzmanı olmasaydı bu acıya hiç önem vermeyecekti ya da tersine korkusuzca muayene olmaya gidecekti. Ama bu çarkı çok iyi biliyordu ve içine girmekten korkmuyordu... şöyle düşünüyordu: "Kim bilir, geçer belki! Kimbilir belki de sinirseldir!"14 Acı burada bir işaret gibi algılanır ya da tedavi edilmesi gereken patolojik bir gelişmeye eşlik eder. İlk tedavilerin amacı ağrıları dindirmek ve nedenlerini anlamaya çalışmaktır ve daha sonra kaynaklandığı organik rahatsızlık üstünde yoğunlaşırlar. Batıkların çoğunluğuna göre hekim ağrı ya da acıyı teşhis eder ve dindirir, gerekli ve kaçınılmaz bir muhataptır. Bildiğimiz (ya da bildiğimizi sandığımız) ve küçük bir korkuya neden olan bir sıkıntı için kendi kendimizi tedavi yoluna başvurma kimi zaman hekime gerek bırakmaz. Kimileri eklemlerden kaynaklandıklarına inandıkları ağrılar için kültürel aidiyetlerine ve durumu değerlendirme biçimlerine göre, şarlatanlara, büyücülere, masajcılara, kemik uzmanlarına vb. giderler. Kimileri ise bütün bunlara sırt çevirirler, saldırılara karşı müthiş bir direnç gösterirler ya da kendi moral olanaklarıyla yetinirler.

Bu alışılmamış ve kısa süreli acı ve ağrılardan yakınma kültürel açıdan anlaşılabilir ve kabul edilebilirdir; sosyal ilişkileri pek fazla etkilemez ve bir korunma tavrı getirir. Bu ağrılar ve acılar, hayata, başkalarının, bir migrenin ya da bir düşme olayından kaynaklanan sonuçların kendilerini aynı sıkıntılara sokmasını bekledikleri gibi saygılı olmayı kabullendikleri, zararsız bir kesinti, acı bir renk getirirler. Meslektaş dayanışmasına ya da yakınların ilgisine vesile olurlar. Bu dikkat işaretleri insanın kendisini tanımasına yardıma olurlar, bireyde kişisel değer duygusunu güçlendirirler.

İnsan saatler, günler, hatta haftalar boyu kendine rağmen, yaşam koşullarını değiştiren ve sürdüğü takdirde kendisini bunalım ve umutsuzluğa sürükleyen bir işkenceye katlanır. Ama rahatlama hatta sağlığa kavuşma ilke olarak yıkımdan sonra gelir. Acının genellikle geçici özelliklerini tanımak onun yavaş yavaş geçeceği duygusunu verir. Hekimin kısa müdahale süresi içinde dişleri biraz sıkmak gerekir sadece; dişçinin müdahalesinden önce birkaç saat ya da bir damla krizinin geçmesini beklerken birkaç saat. Sonunun gelmekte olduğunu düşündüğümüz acı şiddetini kısmen yitirir, kimlik duygusunu yıpratmaz. W. Styron şöyle diyor: "Uykuya, Tylenol'e, hipnoza ya da bir pozisyon değişikliğine veya çoğu zaman bedenin sahip olduğu bir kendi kendini iyileştirme gücüne bağlı olarak gelen rahatlamaya güveniyoruz ve gelecek bu rahatlama anlarını, bize geçici olarak ne kadar yiğit, yürekli, iyimser ve yaşama bağlı iyi oyuncular olduğumuzu göstermek amacıyla gelen doğal bir ödül gibi kabul ediyoruz."15

Ağrının ya da acının yakında kesinlikle dineceği duygusu direnci güçlendirir ya da en azından ağlamaları, inlemeleri hafifletir ancak tedavisinin mümkün olmadığı sanılan bir sıkıntı söz konusu olduğunda, bir hastalık tehdidi olarak ortaya çıktığında şiddetlenir ağrı ve acılar. Kronik ağrı yaşamın önünde uzun ve zahmetli bir engeldir. Şiddeti değişir, çok fazla sıkıntı veren etkileri kesintili biçimde gelebilir ve gündelik yaşam akışını değiştirebilir ya da hiç aman vermeden etkinliklerin büyük bölümünü felç eden, yakında bir rahatlama belirtisi vermeden, sürekli bir ağrı biçiminde görülebilir. Tıp, günümüzde eskiden ölümle sonuçlanabilen hastalıkları tedavi ederken ve yaşamın son safhasını özel bir biçimde denetimi altına alırken, bir yandan da daha önce ölüm olayıyla daha çabuk biten ya da daha erken ölümler nedeniyle rahatça gelişme olanağı bulamayan az ya da çok sert ve kalıcı acıları ve ağrıları kesin ve kaçınılmaz yapmaya çalışmaktadır. Batı toplumlarına daha uygun yaşam koşullarına bağlı yaşam süresinin uzaması kronik hastalıklarla ilgili ya da yaşlılığın sonuçlarıyla ilgili acıları artırmaktadır.

Aynı şekilde bütün acı ve ağrıların yararsız olduğu ve bir suçluluk yakınlığı içinde olmadıkça bunlardan bir an önce kurtulmak gerektiği yaygın inancı, tıbbın, bir zamanlar çalışma koşullarının ya da bireylerin yaşamının gerekli ve sıradan bir bedeli gibi kabul edilen ağrı ve acılara önem vermesi sonucunu getirmiştir. Sözgelimi sırt ağrıları batı toplumlarında en sık görülen ağrılar arasındadır. Zaman içinde iyice yerleşen bu isyankar acıların içinde aynı zamanda migrenler, travma sonrası sıkıntılar, nörolojik sıkıntılar vardır... Bunlar kimi zaman, nevraljilerde, hayali uzuv ağrılarında görüldüğü gibi çok şiddetli olabilirler. Etkileri az ya da çok, özelliklerine, yoğunluklarına göre ve kültürel ya da kişisel savunma durumlarına göre belli olan bir kırmızı çizgiyi gösterir bunlar. Kronik ağrılar çoğu zaman tıbbı, bunların teşhis ve tedavisi konusunda aciz bırakırlar. Hoş bir tabirle "işlevsel hastalıklar" denen rahatsızlıklardan muzdarip hastaları etkilerler: Hekimlerin yeteneklerini, tıp teknolojilerini (röntgen, ultrason, ekografi, radyografi vb) başarısız kılan hastalar. Hastalar acı çekerler ama pratisyen hekimler "hiçbir teşhis" koyamazlar.

Ağrı vücuda bir kez yerleşince yaşamın her anını iğneler. İnsanın dünyayla bütün ilişkilerine damgasını vurur ve işleri kenara bıraktıran bir perde gibi araya girer."Her tarafa, gözlerime, duyularıma, düşüncelerime nüfuz eden acı; bir sızıntı bu" diyor Alphonse Daudet günlüğünde ve şöyle devam ediyor: "Anemiyle boşalmış, oyulmuş, sefil iskeletimde acı, eşyaları, halıları olmayan bir evde çınlayan ses gibi çınlıyor. Bende acıdan başka canlı bir şeyin kalmadığı bir yerde geçen günler, uzun günler..."16 Acı insanı dünyanın dışına atar, acı çeken insan en sevdiği hareketleri bile yapamaz. Bedenine olan güvenini yitiren insan kendine ve dünyaya karşı güvenini de yitirir, kendi bedeni, kendi yaşamını süren sinsi ve acımasız bir düşman olur. Yargıç İvan İlyiç kronik bir ağrı çekmektedir, kimi zaman unutur ağrılarını, kimi zaman ise artık kesildiğini sanır bu ağrıların' Ama birdenbire yaklaşıveriyordu ağrı, mahkeme falan ilgilendirmiyordu onu, sağır ve inatçı bir tavırla işine başlıyordu. İvan İlyiç kafasını takmamaya çalışıyordu ağrıya ama ağrı işine devam ediyordu, geliyor, önünde duruyor ve ona bakıyordu. İvan İlyiç felç olduğunu sanıyordu, gözlerindeki ışık sönüyor ve kendi kendine soruyordu gene: "Gerçek olmasın sakın bu!" Meslekdaşları, yardımcıları, onun gibi parlak, akıllı bir yargıcın şaşırmasını, hata yapmasını şaşkınlıkla izliyorlardı."17 Acı yalnızlık duygusunu keskinleştirir, insanı kendi sıkıntısıyla ayrıcalıklı bir ilişkiye sokar. Acı çeken insan içine kapanır ve başkalarından uzaklaşır. Kendisini kimsenin anlamadığını sanması, böyle bir acının başkalarının merhametine ya da basit idrak duygularına kapalı olduğuna inanması onun bu eğilimini daha da güçlendirir. Acı insanlığın durumunun sınırlarının zorunlu ve şiddetli bir deneyimidir, yeni bir yaşam biçimini başlatır, aman vermeyen bir kendi içine hapsolma durumudur."Acılarım bütün ufku kaplıyor, her şeyi dolduruyor" diyor gene Daudet (s. 45). Acı sinirleri canlandırır, küçük bir rahatsızlık, bir gürültü, bir hoşnutsuzluk tüm çevreyi şaşkınlık içinde bırakan boyutlar kazanır. Acı, zaman kavramını tahrip eder ve gündelik olayları egemenliği altına alır, insanı esasla ilgilenmekte zorlanan ilgisiz bir seyirci durumuna düşürür.

Acı çeken insan için dünya acılarla dolup taşar. Bu koşullardan doğan bunalım, yaşamın son bulabileceği tehlikesiyle birlikte gelen işkence duygusu, acıları daha da katlanılmaz kılar. Dış dünyadan soyutlanma ve içine kapanma her türlü bedensel değişikliğe gösterilen özel ilgiyi besler, yaşamın kısalması duygusuna bağlı sıkıntı tüm acıyı istila eder ve tam bir kötümserliğe yol açar. Tüm fiziksel sıkıntılar abartılır ve sağlıklı insanın kestiremeyeceği acılar olarak algılanır. 18 Acıya karşı direnç kapasitesi kesinlikle zayıflar. İşkence bitmeyecek gibidir, o günkü acıların dayanılmazlığından çok uzak olan eski acılar nostaljisine götürür. Katherine Mansfield'e kulak verelim: "Düşünülürse, insanın çektiği acıların sınırları yoktur. Şimdi denizin dibine dokundum, daha aşağı inemem artık", ve işte daha derinlere inildi. Ve bu böyle sonsuza kadar gider. Geçen yıl İtalya'da "bir gölge daha ve arkasından ölüm gelecek" diye düşünüyordum". Ama bu yıl, Casetta'da dehşet içinde düşündüğüm gibi korkunç geçti."19

Günün birinde mümkün olursa eğer, rahatlama, yalnızlık ve terk edilmişlik duygusunu siler. İnsan önceki saatlerin ve günlerin sadece acıyla damgaladığı yaşamından yararlanmaya başlar yeniden. Kimi zaman aylar, yıllar boyunca kurşun gibi ağırlık veren sıkıntıdan kurtulan insan bu anı kimi zaman bir rönesans gibi, "normal" yaşama dönüş coşkusu gibi algılar. Acı anılarında dağılır ve içeriği artık bir anlam taşımayan, anlaşılmaz, iğrenç bir deneyim olarak kalır sadece. Sözgelimi Henri Michaux kendisinin çekmiş olduğu sıkıntılar aracılığıyla acıyla olan karmaşık ilişkiyi anlatıyor: "Acıyla ve dolayısıyla tüm yeni duyarlıklarla kurulması çok zor yeni ilişkiler... acı çeken insanın başaramadığı şey budur işte... gerçek acısı budur... acı içinde acı, başarısızlığı... Acı çeken insan, gözlerini aptalca geleceğe çevirmiş, daha iyi günleri bekler, kendisine hayatı zehreden şeyi unutur, kesinlikle hatırlayamaz onu, oysa o acı çok önemliydi ve her şeyin yerini almıştı hayatında."20

Aman vermeyen acı insanın dünyaya sadece acısının yansımasıyla bağlı olduğu ana damgasını vurur; duyumları ya da duygulan onu hiçbir boşluk bırakmadan saran bir acıyla istila edilmiştir. Rene Allendy, böbrek iltihabından ölmeden kısa süre önce şunları yazmıştır: "Korkunç, insanı aşan bir yorgunluk hissediyorum; yatakta pozisyon değiştirme düşüncesi bitirici bir teşebbüs gibi gözüküyor. Bedenimin her parçası acı veriyor, paramparça ve dövülmüş gibi". Bir hafta sonra devam ediyor: "Kaburgalarım gitgide daha fazla ağrı veriyor, uzuvlarım yavaş yavaş ölüyor, ayaklarım ağırlaşıyor. Ağzımda kül tadı var ve öksürünce sert bir amonyak kokusu geliyor burnuma!...] Bu acı veren, nemli, sağlıksız bedene girmek iğrenç bir iş gibi geliyor bana, ıslak, kirli, kokan, iyice sertleşmiş ve daralmış, dayanılmaz ağırlık veren giysilerini giymeye çalışan bitkin düşmüş bir askere benzetiyorum kendimi."21 Aman vermeyen acı çoğu zaman kanser ya da aids hastalıklarının son evresinde görülür. Hiç kesilmez ve ağırlaşır, sonunda sürekli bir umutsuzluk durumu yaratır. Hiçbir iyileşme başlangıcı olarak kabul edilemez, hastalığın kaçınılmaz biçimde ilerlediğinin işaretidir ve yaklaşan ölüm nedeniyle bunalıma yol açar. Acıyı artıran her gelişme bireyin egemenliğindeki bir yitimdir ve sona doğru kaçınılmaz gidişin bir işaretidir." Akşam ya da sabah, Pazar ya da Cuma günü, İvan İlyiç için değişen bir şey yoktu: bir an aman vermeyen o sağır ağrı, kaçınılmaz bir biçimde elinden kaçıp giden ama bütünüyle de yok olmamış bir yaşam... yaklaşmakta olan korkunç ve iğrenç ölüm, tek gerçeklik ve her zaman aynı yalan"22 diyor gene Tolstoy. Tutarsız, dakik acı hastalığın son anında bireyi yok eden ve onu  bir bilinç kalıntısına dönüştüren mutlak bir acı haline gelir. Yaşam en küçük bir ilgi belirtisi sunmaz, kendi cehennemine kapanmıştır, insan bir an önce ölmek ister ve kimi zaman da hekime bu dileğini iletir.

Aman vermeyen acıların ve ağrıların ilaçla dindirilmesi hasta için ağır sonuçlar doğurabilecek etik sorunlar getirir çünkü yararlanılan mevzuat yaşamın son dönemlerinin kalitesi ve yakınlarla ilişkilerle bağlantılıdır. Ölme biçimini belirler. Acı ya da ağrı hissedildiğinde, dindirilmesi için çevredekilerin büyük çabalar harcaması ve çok daha şiddetli bir ağrı ya da acının yaklaşmakta olduğunu hatırlatan bir saldırının dayanılmaz baskısını kırabilmek amacıyla ağrı kesicilerin dozunun git gide artırılması gerekir. Deneyler göstermiştir ki ağrıları tedavi etme ya da önleme konusunda acemilik ya da çekingenlik yaşamın son anlarım zehir eden çok kuvvetli bir bunalıma yol açar. Belli bir yönteme dayanmadan ya da zamanı iyi ayarlanmadan morfin verme kısa süre sonra yeni ağrı dalgalarına yol açar ve hasta acılar içinde, tekrar acılarının dinmesini beklemeye başlar. Bazı hastalar bu çevrim takıntısı içinde beklerler yaşamlarının son bulmasını. Acı, getirdiği bağımlılık duygusuyla artar: "Hemşireyi çağırıyorum ve ona acı çektiğimi söylüyorum; 'Şimdi geliyorum' diyor ve gelmiyor. Bu daha da artıyor acımı" diyor ölümü yakın olan bir hasta. Düzenli biçimde yapılan iğnelerla hastanın ağrıları önlenmeye ve özel durumuna bağlı beklenmedik hareketlerinin denetlenmesine çalışılır. Ağrıların ve acıların yoğunluğunun tedavi eden personel tarafından genellikle yeterince değerlendirilememesi ve hekimlerin ikincil sıkıntılar çıkarma korkusu ya da çok sıkı bir bağımlılık nedeniyle yaşama geçirilmesi zor bir simyadır bu. Buna karşılık hastane personeli hastaya, bilincini yok eden, yaşamının son anlarının durumunu ondan gizleyen ve yalanlarını son bir görüşmeden mahrum eden yüksek dozda ağrı kesici ilaçlar verir/'Hastanın acı çekmesi ve ona yüksek dozda ağrı kesici verme arasında bir ara çözüm olmadığı düşünülür.

Duyumsal algıların tümünü bozmadan acıyı dindirmenin mümkün olmadığına inanan hekim bu alternatifin kaçınılmaz olduğuna inanır."23 Bireyin bilinci, acı çekmemesi için nötralize edilir ama bu bağlamda hekimlerin vicdanlarının rahat olmasıyla birlikte ilaç acıyı aşar çünkü aynı zamanda hem bilinci hem yaşam ilişkisini yok eder. Bu durumda hasta uyuşukluk içinde, yaşamının son anlarının farkında olmadan, yakınlarıyla son kez görüşemeden ve dolayısıyla onlarda bir suçluluk duygusu uyandırarak ölür. Bir tedavinin tercih edilmesi genellikle örtük biçimde belli bir ahlakın, belli bir görüşün tercih edilmesi anlamına gelir. 24 Özellikle, insan acıdan başka bir şey olmayınca ölüm hızla yaklaşırken hekim ya da hastane personeli de etkilenir doğal olarak bu tercihten. O zaman hastanın baş ucunda, servislere ve uygulamaya konan etik duyarlıklara göre karşıt ahlaklar ve görüşler çarpışır.

Hastalığın son safhasında daha uygun ve hastanın bilincini son nefesine kadar koruyan başka bazı tedavi biçimleri de vardır. Bu bağlamda hastayı iyileştirmeye yönelik tedavilerin yerini hastayı rahatlatmak amacıyla uygulanan palyatif tedaviler alır: Her acı ve ağrı ya da her sıkıntı veya keyifsizlikle mücadele etme olanağı vardır, bunların çevresinde rahatlatıcı olabilecek koşullar oluşturulur, ölüme doğru elverişli bir ortamda eşlik edilebilir hastaya ya da baş ucundaki yakınları cesaretlendirilir. C. Saunders ve M. Baines'i dinleyelim: "Amaç hastayı iyileştirmek değildir artık, onun maksimum olanaklarla yaşayabilmesini sağlamaktır, rahat olmasma ve fiziksel etkinliklerde bulunabilmesine olanak sağlamaktır, ölümüne kadar kişisel ilişkilerini sürdürebileceğinin güvencesini vermektir ona önemli olan."25 Britanya'da San Christopher ekibi tarafından başlatılan tedavi yöntemlerini örnek alan bazı servisler yaşamlarının sonuna yaklaşmış hastaları kabul ediyorlar ve onların acılarını onurlarını dikkate alarak ve bilinçlerini açık tutmaya çalışarak dindirmeye çalışıyorlar. Hatta belli bir özerkliğe kavuşmalarını da sağlamaya çalışıyorlar ve bu amaçla inisiyatifi hastaya bırakmakla birlikte ağrı kesicileri ağızdan vermeyi (iğneden çok) tercih ediyorlar.

Acının hastalığın son safhasındaki saldırısı birtakım hassas ötenazi sorunları çıkarır. Hasta, yaşamının artık acılar yaratmaktan başka bir işe yaramadığını düşünüyorsa ve uygulanan zahmetli tedaviler bu yaşamı ve geri kalan süreyi en küçük bir egemenlik şansı tanımadan uzatıyorlarsa ölme isteği şiddetli bir hal alır. Bu tercih kimi zaman stoacı bir kararlılıkla uzun sürede olgunlaştırılır. Ölmeyi bilmek yaşamayı bilmek kadar önemlidir. Freud, daha sonra özel hekimi olan Max Schuı'la ilk kez görüşürken şunları söylemiştir ona: "Bana şu konuda da söz verin: Zamanı geldiğinde boşuna acı çekmeme izin vermeyeceksiniz." On bir yıl sonra, kanserin kemirdiği Freud bu sözünü hatırlatır hekimine: "Sevgili Schur sizinle ilk görüşmemizi hatırlayın. Zamanı geldiğinde beni terk etmeyeceğinize dair söz vermiştiniz. Şimdi işkenceden başka bir şey değil hayatım ve bunun da bir anlamı yok."26 Freud aman vermeyen acıları içinde, ama kendi kararıyla, gözleri açık olarak ayrılır hayattan. Çoğu zaman, ailesine ya da tedavi eden ekibe bir yük olduğunda (ya da öyle sandığında) kişisel bir anlamsızlık duygusu egemen olur hastaya. Dünyayla hiçbir ilişkisi kalmaz, kimi zaman, çektiği acı dışında, en küçük hareketler için bile başkalarına bağımlı olma durumu kabullenilmediğinden ya da çevrede bir ilgisizlik, sıkıntı, rahatsızlık hissedildiğinden bir onur meselesi çıkar ortaya. Onur, bir ruhsal durum değildir, kendine saygı ve başkalarının onaylamaları arasında en küçük bir dengesizliği kabul edemeyen sosyal bir ilişkidir. Acı dünyayla ilişkiyi keser ve hastada başkaları için bir yük olduğu duygusu uyandırır ve durumu ya da yaşı gereği hiç umudu yoksa bu duyguları kesindir. Acıların beslediği ölme arzusu, bu koşullarda, dayanılmaz olur ve hasta bu arzusunu hekime ya da hastabakıcılara açıkça söyler veya intihara ya da daha fazla tedavi olmayı reddetme tavrına dönüşür bu arzu. Ölümün kucağında yaşamın çok zor olduğu izlenimi, var olabilmek için ölüm arayışlarını getirir.

Çok sayıda araştırma ve inceleme göstermiştir ki ötenazi arzusu anlamsız bir yaşamla yüz yüze gelen, insanların saygı ve ilgisinden yoksun, tedavi eden ekibin azarladığı ve acısı yeterince dikkate alınmayan hastanın terk edilmesinden doğar. Hastanın fazlalık hatta "onursuzluk" gibi gördüğü bir yaşamın hiçbir önemi kalmamıştır artık. Bununla birlikte refakat, bireyi yalnızlıktan kurtararak ölme arzusundan vazgeçirir ve hastanın yaşama tekrar değer vermesi sonucunu doğurur. Hastaların baş ucunda bulunanların deneyimleri refakatin acıları hafiflettiği hatta kimi zaman askıya aldığını göstermiştir. Acının dinmesi, mümkün olursa eğer, nitelikli bir çevrenin varlığı ve huzur veren bir ihtimamla güçlenir. Yaşamın sonuna doğru hasta rutin bir tedavi altındaysa tıbbi tedavi yeterli olmaz. Sadece hastanın kendisine yakın bulduğu bir yüz, ona, dünyanın değerini bilerek son saatlerini doldurması zevkini verebilir.

İfade edilemeyen

İnsanı köklerinden koparan ve olaylara yabancılaştıran acının koşullarım adlandırmak ya da onlara tanıklık etmek yaşamı yararak içine yerleştirilmiş bir ölüme benzer. Soljenitsin'in kahramanı Kostoglotov'a kulak verelim: "O sonbahar, anladım ki insan kendisini ölümden ayıran çizgiyi aşabilir ve aynı zamanda da hala yaşayan bir beden olarak kalabilir. İçinizde, bir yerlerde kan akıyordur hala ama psikolojik açıdan ölümden önceki hazırlık safhasını aşmışsınızdır ve ölümün kendisini yaşamışsınızdır."27 İnsanın kendisinden kopması olan ölüm, acı haline gelmiş yaşamdan kopmadır. Burada insanın, kendisine kavuşamadan kendisinin yanında yaşama zorunda kalması söz konusudur. Acı, yaşayan insanda ölümün bir versiyonu gibidir, insana kendi yasını empoze eder. Bu bağlamda, Montaigne'in belirttiği gibi, insanı kendi eğreti durumunu kabullenme konusunda eğitmeye uygun bir deneyimdir."Acının kendi etkisi aklı başmda, ağırbaşlı bir inşam öfke ve umutsuzluğa düşürecek kadar dayanılmaz ve şiddetli değildir. Kaim ağrılarım başlayalı beri kendimle ilgili olarak şimdiye kadar bilmediğim bazı şeyleri öğrendim: Her şeyle uzlaşıyorum ve ölümle çok yakın ilişkiler içindeyim artık, ölüm tamamını getirecek bu işin; bu hastalık beni sıkıştırdıkça ve rahatsız ettikçe ölüm daha az korkulacak bir şey haline gelecektir."28 Acı insanın sınırlarım yok eder, ölüm düşüncesinin bir önsezi haline geldiği bir korku bulaştırır insana; dili paramparça eden bir meçhulün içine dalar ve bunalımı özgürleştirir. Levinas şöyle diyor: "Acı kendi içinde son kerte gibi bir şey barındırır, aa çeken insan acıdan daha fazla sıkıntı verecek bir şeyler olacağım sanır, acıyı oluşturan hiçbir içe kapanma boyutu olmamasına rağmen mümkün bir olay için serbest alan vardır sanki, hala bir şeylerden endişelenmek gerekmektedir... bu durumdaki insan acı içinde bütün çıplaklığıyla ortaya çıkmış bir olayın ötesindeki bir olayın eşiğindedir adeta."29

Acı gündelik dehşeti içinde hiç aman vermeden sürdüğünde yaşamda sürekli ilerleyen ölüm gibidir, gerçekten ölme arzusu uyandırmasa da bedenin huzura kavuşabilmesi için hastayı bir uzvunu feda etmeye ya da bir organının alınmasına razı eder. Soljenitsin devam ediyor: "Diomka kendisi değildi artık, ayağında ağrılar ve çekilmeler vardı ve hiçbir şey dindiremiyordu bunları, uyuyamıyordu, hiçbir şey yapamıyordu ve çevresindekileri çığlıklarıyla rahatsız etmemek için dişlerim sıkmak zorundaydı. O kadar bitkin düşmüştü ki ayağı onun için artık değerli ve yaşamsal bir organ değildi, lanetli bir yük haline gelmişti bu ayak, ondan bir an önce ve olabildiğince az sıkıntıyla kurtulması gerekiyordu. Ve bir ay önce yaşamının sonu gibi gördüğü ameliyat, bir kurtuluş gibi görünüyordu artık." (s. 419420). Aanın kesilmeye razı olması için, kendinden bir parçayı vermek yaşamı köstekleyen ölümün ağırlığının sembolik bir biçimde hafiletilmesidir. Sonunda sabırsızlık içinde kabul edilen sembolik pazarlık. Acı bedene bu denli yapıştığında, acının bedelini bir defada ödemek için bedeni feda etmek gerekir. Her şeye rağmen yaşamaya devam etmek için ölümden, mümkün olabilecekleri kurtarmak gerekir.

İnsan bilimleri bilgileri, edebi tanıklıklar ve özellikle hastaların ya da yaralıların tanıklıklarıyla kısmen tanımlanabilecek acıyı hissetmek her şeyden önce her türlü ölçüden, her türlü belirleme ve betimleme girişiminden kaçan, derecesini ve özelliklerini bir başkasına anlatmanın mümkün olmadığı kişisel ve mahrem bir olgudur. Acı dilin radikal başarısızlığıdır. Bedenin karanlığına gömülmüştür, bireyin kendi içindeki tartışmasına aittir. Bedeni, kendi içindeki halesinde özümser ya da içine çöreklenmiş yırtıcı bir hayvan gibi kemirir ama işkence eden bu mahremiyeti adlandırmaya olanak tanımaz. İfade edilemez, en gözüpek kaşiflerin somut bir coğrafyasını çizebilecekleri bir kıta değildir. Bıçağı altında, yaşamın birliğinin paramparça olması dilin de parçalanmasına yol açar. Çığlıklar, sızlanmalar, inlemeler, ağlamalar ya da sessizlik yani sözün ve düşüncenin yetersizlikleri... ; acı sesi kısar ve tanınmaz hale getirir. Yüze acılı ve kırışmış bir hava verir. Karakteristik ve sosyal açıdan tanınması mümkün olmayan mimikler, kırışma... bunlar acıların şiddetinin ve dünyaya kapanmanın gelgitleridir. Beden hareketsizlikten ya da başkalarının farkında olabilmek için olağanüstü bir irade çabası gerektiren ağrı kesiciler dolayısıyla çökmüştür/'Sessiz odada ben de rahat ve sakin gözüküyordum. Dişlerimin arasında olmaları beni daha mutlu edebilecek kimselerin bakışları (biraz sıkıntılı) karşısında yemeğimi sessizce yiyordum. Konuşuyorlardı benimle. Dostlardı bunlar hiç kuşkusuz. Ben ateş içinde, onlar dışarıda. Asla bir eşitlik değildi bu."30 diyor H. Michaux.

Acı hiçbir şeyin ulaşamayacağı bir dünya içine dalmış olduğundan bir mesafe yaratır. Öteki gibi acı çekmek mesafeyi yok etmek ve bir kader birliği yapmak için yeterli değildir çünkü acı insanı yalnızlaştırır ve özelleşmiş kişiliğinin sınırları içinde tutar. Acı çeken insanın çığlıklarına kimi zaman yakınları bile dayanamaz, bu çığlıklar toplumsal bağı gevşetir; acı çeken insanın terk edilmesine izin vardır artık, kolektif dünyanın dışına atılabilir bu insan. Ulysses'in yoldaşı Epiktetos Lemmos adasında hayasızca terk edilir."Huzur içinde Tanışlara kurbanlar sunamıyorduk artık: Bütün askerler, sürekli uğursuz çığlıklar atıyor, inliyorlardı..."31 On yıl sonra Neoptolesnos'la birlikte döndüğündü Ulysses böyle haklı çıkarır kendini; ve gelişinin amacı geç de olsa bir pişmanlıktan sonra talihsiz insanı özgürlüğüne kavuşturmak değil, Helenos'un kehanetleri doğrultusunda Troya'yı fethetmek amacıyla onu ordusuna katılmaya razı etmektir.

Acının gelmesiyle birlikte eski kimlik yok olur. Acı arttıkça çığlıklar şiddetlenir, organik kaosla insanın kendisinin istediği dilin yıpranması olgusu karşı karşıya gelir. Acı, sözü kaynağında yok eder. Hastalığı sırasında bir krizin getirdiği ağrılarla kıvranan Philoktetos genç Neoptolemos'a durumunu gizleyemediğini ve sessizce geçiştiremediğini söyler. Kendine hakim olabilmenin bütün koşullan birdenbire yok olur ve sadece ölümü özler: "Ah! Ah! İçim deliniyor, Allah aşkına oğlum elinin altında bir kılıç varsa, vur, bir an önce kes ayağımı" (S. 374). İnlemeler, sızlanmalar, acının amansız saldırılarıyla dil kangren olur."Ah, toprak, böyle, olduğum gibi, ölürken al beni. Beni bunaltan bu ağrılarla doğrulmam mümkün değil" (S. 377). Philoktetos adeta koma halinde seriliverir yere. Çığlıklar sonunda, iki yok olma yeri arasında gidip gelerek sessizliğin dinginliğine kavuşur.

Hekime ya da çevreye karşı yapılan eğretilemeler, kullanılan sıfatların zenginliği, dilin eksikliği içinde yansıtılan bir acının vuruculuğunu küçük dokundurmalarla kuşatma amacına yöneliktir/'Bıçak darbeleri ya da yaralar gibi". Ama bu yaklaşık imajları belirten insan hiç bıçak darbesi almamıştır ve hiçbir zaman bir köpek tarafından ısırılmamıştır. Beylik ve sonunda başka bir biçimde formüle edilebilen bir deneyimi düzenleyen eğretilemeleri kendine mal eder. Ama bu yöntem çoğu zaman pratisyen hekime olası bir teşhiş konusunda yardımcı olma bağlamında yeterlidir çoğu zaman. Betimlemelerden gelen izlenimler de belirler olası bir patoloji alanını.

Acının değerlendirilmesi esasen hastanın söylediklerine ve hekimin ya da hasta yakınlarının sezgilerine dayanır. Bazı işaretler aldatıcı olmasa da, hastanın dile getirdiği dayanılmaz bir acı ifadesi tanıklara her zaman bir şey ifade etmeyebilir. Hatta kimi zaman çekilen acı konusundaki kuşkulan artırabilir. Hastayla hekim ya da tedavi eden ekip arasında bu tür deneyimler sık sık yaşanır. Acı ve ağrının açık seçik belirtisi akan kan ya da kırılmış bir uzuv değildir, çok ince gözlemler ya da hastanın söylediklerine güvenmek gerekir bu bağlamda. Acı kanıtlanmaz, hissedilir. Bu anlamda sosyal dünyayla ilişkinin inkar etmeye çalıştığı bir insani koşul özelliğini ifşa eder: Yalnızlık ya da daha doğrusu içe kapanma. Yıkılmış, acı çeken insan kimi zaman çektiği sıkıntının anlaşılmaması ya da şiddetinden kuşku duyulması yüzünden bir dram yaşar. Ve bedene gizlenmiş ve bakışlardan kaçan bir işkencenin samimiyetini kanıtlayabilecek hiçbir şey yoktur. İnsan çok şiddetli ağrılar çektiğini söyler ama bunları kendisi gibi hisseden ya da paylaşan başka birinin olamayacağını da önceden bilir."Ağrıları ve acılarımı anlatabilirim, bir başkası da yapabilir bunu ya da yapabildiğimizi söyleriz ama bunları tam anlamıyla ve doğru bir biçimde ve hangi kesinlik düzeyiyle yansıtabildiğimiz nasıl doğrulanabilecektir" diyor Yvittgenstein. Ve devam ediyor: "N.'nin acı çektiğini bilebilirim hiç kuşkusuz ama ne kadar acı çektiğini bilemem. Onun kesinlikle bildiği bir şey bu acı ama dış belirtileri, bütünüyle özel bu durum hakkında bir şey ifade etmiyorlar bana."32 Sözcükler dağılır ve bedenin içe kapanmalarındaki işkencelerine rağmen kaçıcı bir gerçekliği adlandırırlar. Başkasının acısının şiddetini anlayabilmek için başkası olmak gerekir. Bedenlerin farklılığı, kimliklerin zorunlu ayrılığı kendi acısına, özgürlüğüne ya da kişiliğine zincirlenmiş gibi zincirlenmiş başkasının acı ve ağrı bilincine nüfuz edebilmeyi imkansızlaştırır/'Bunalıyorum, ağrılarım var. Bunalım dile getirilebilir, belirtiler oluşturabilir, birtakım işaretlere ve fantazmalara dönüşebilir ya da eylemle giderilebilir. Hatta bulaştırılabilir; acı ise sadece insanın kendisine aittir."33 Yanık yarasının ne olduğunu anlayabilmek için yanmak gerekir. Ama gene yanan başka birisinin acısının derecesini anlayabilme olanağı yoktur. Sözgelimi yanma bir kader birliği yaratabilse de insanı acısının verdiği yalnızlıktan ve böyle bir acıyı sadece kendisinin çektiği düşüncesinden kurtaramaz. Hiç kuşkusuz acı çeken bir insan asla o kadar yalnız değildir bu anlamda.

Acı basit bir biçimde bir anormalliğe, bir sıkıntıya dönüştürülemediğinden, kişiden kişiye değiştiğinden ve tıbbi muayeneyle anlaşılamadığından çekilen acının yoğunluğunu ve özelliklerini kesin bir biçimde değerlendirmeye yönelik araştırmalar yapılmıştır. Paramparça olmuş bir bilincin yakalanmazlığından patalojik bir durum olup olmadığını anlayabilmek ya da verilen ağrı kesicilerin sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla saptanması gereken bir olguya nasıl geçilecektir? Klinik yöntem çeşitli önlemler almıştır bu bağlamda. Tek boyutlu ölçekler: Analojik görsel ölçek (EVA) yüz milimetrelik yatay bir çizgidir. Sol ucu acısızlığı, sağ ucu ise en yoğun acıyı gösterir. Hasta o an hissettiği acı yoğunluğunun işaretini verir. Böylelikle acı milimetre ölçüsüyle yaklaşık olarak saptanır. Sayısal ölçekte (EN) hasta O'dan (acı çekmeme durumu) 10'a (ya da 100'e) kadar (çok fazla acı çekme durumu) bir not verir. Bunlar bir ağrı kesicinin sonuçlarını değerlendirme konusunda hızlı ve uygun biçimde kullanılabilen ölçeklerdir. Ağrıların ya da acıların sadece yoğunluğunu değerlendirebilirler. Başka birtakım aletler hastanın bedeninde gezdirilerek, bu sırada verdiği sesli tepkilere dikkat edilerek ve kesin belirtiler vermeye çalışmasının koşulları sağlanarak değerlendirme yapma olanağı sağlarlar. Sözgelimi Mac Gill soru fişi34 acının özelliklerinin ve yoğunluğunun değerlendirilmesi olanaklarını sağlar. Çok yararlı olan bu yöntemde birçok unsur arasında tercih öneren 20 sınıfa ayrılmış 78 üniteden oluşan bir liste çıkar ortaya. İlk on sınıflandırmada duyumsal ifadeler (titreme, ürperti, nabız atışı, yara, çekmeler vb) sıralanır; daha sonraki beş sınıflandırmada ise duygusal ifadeler (yorucu, bitirici, korkunç, iğrenç, dayanılmaz vb) yer alır; öteki üç sınıflandırma ise farklı ifadelere yer verir. Hastaların cevaplarına göre değerlendirilen notlarla acının ustalıklı bir biçimde değerlendirilme olanağı bulunur. Bir tür mahrem sismografi, tedavi yöntemlerinin hastanın durumuna etkilerini yansıtır. Yaşadıklarına en yakın gündelik vokabülerden alınmış bir sözcük halesi acı halesiyle örtüşür. Kendi içlerinde yetersiz ama bir araya gelmeleri bir olumsuzluk gibi yavaş yavaş başka biçimde kavranması mümkün olmayan bir sıkıntıyı kuşatan sözcüklerin toplanmasıyla gerçekleştirilen bir anlam projeksiyonudur bu.

Acı sözcükten sözcüğe kısmen elenir. Ama şiddeti soru fişinin 78 ünitesine mi bağlıdır? Dil onu adlandırırken dünyayla karmaşık bir ilişki içindedir. Dile getirilen acı asla yaşanmış olan acı değildir. Wirginia Woolf şöyle diyor: "En sıradan bir kız öğrenci aşık olduğunda derdini anlatmak için Shakespeare ya da Keats'ten yararlanır. Ama bir adam hekime baş ağrılarını anlatmak istediğinde dil kaçar... Acısını bir eline alır ve kendinden bir parçayı da öbür eline (Babil halkının başlangıç döneminde yapmış olduğu gibi belki)... bunları birbirleriyle çarpıştırıp içlerinden yeni bir sözcük çıkarabilmek amacıyla..."35 İnsan dilin imkansızlığına çare bulmak ister. Ve acı onu boşuna ancak bir boşlukla, kesinlikle bir ihanet olan bir çeviri yoluyla anlayabilecek başkalarına aktarmaya çalışan bir insanın mahremiyetine kapanmış bir imkansızlıktır.

 

 

 

 


 


Ana Sayfaya Dönmek İçin Tıklayın 

  www.aymavisi.org  
 

 

 

 

 
 + Büyüt | - Küçült  
Felsefe